Mübtəda və Xəbərin Hökmü

مبتدا və Xəbərin Hökmü

Mübtəda və xəbər üçün hökm, gördüyün kimi, hər ikisinin merfu olmasıdır. Bu merfu olma: ya aşkar dammə ilə olur, məsələn; Allah rabbimizdir və Məhəmməd peyğəmbərimizdir. Ya da teazzür səbəbindən müqtədir dammə ilə merfu olur, məsələn; Musa Allah tərəfindən seçilmişdir və Leyla qadınların ən fəzilətlisidir {və ya qızların}. Ya da ağırlıq səbəbindən dammənin zahir olmasına mane olduğu üçün müqtədir dammə ilə merfu olur, məsələn; Qazi gələndir. Ya da dammənin yerinə keçən hər hansı bir hərf ilə merfu olur, məsələn; İki çalışqan insan qalibdir.

Mübtəda və xəbər mütləq şəkildə tək, iki və cəm, həmçinin müzekkər və müənnəs olma baxımından bir-birinə uyğun olmalıdır. Məsələn; Məhəmməd ayaqdadır (tək), iki Məhəmməd ayaqdadır (ikilik), Məhəmmədlər ayaqdadır (cəm), bu nümunələrdə olduğu kimi müzekkər və müənnəs olma baxımından da uyğun olmalıdır. Məsələn; Hind ayaqdadır (tək müənnəs), iki Hind ayaqdadır (ikilik müənnəs), Hindlər ayaqdadır (cəm müənnəs).

Mübtəda və xəbər olan bütün sözlərin hökmü, gördüyün kimi, merfu olmaqdır. Bu merfu olma ya aşkar dammə ilə olur, məsələn; Allah rabbimizdir və Məhəmməd peyğəmbərimizdir. Ya da teazzür səbəbindən müqtədir dammə ilə merfu olur, məsələn; Musa Allah tərəfindən seçilmişdir və Leyla qadınların ən fəzilətlisidir. Ya da ağırlıq səbəbindən dammənin zahir olmasına mane olduğu üçün müqtədir dammə ilə merfu olur, məsələn; Qazi gələndir. Ya da dammənin yerinə keçən hər hansı bir hərf ilə merfu olur, məsələn; İki çalışqan insan qalibdir. Mübtəda və xəbər tək, ikilik, cəm, müzekkər və müənnəs olma baxımından bir-birinə uyğun olmalıdır. Yəni mübtəda təkdirsə, xəbər də təkdir, mübtəda müzekkərdirsə, xəbər də müzekkərdir və s. Xəbərin gəlmə formalarını isə irəlidə öyrənəcəyik. Nümunələr:

Mübtəda və Xəbərin Hökmü

Mübtəda və xəbər gördüyün kimi merfu olur. Bu merfuluq ya aşkar dammə ilə olur, nümunə:

اَللهُ رَبُّنَا

"Allah rabbimizdir" və,

مُحَمَّدٌ نَبِيُّنَا

"Məhəmməd peyğəmbərimizdir" kimi.

Ya teazzür səbəbindən müqtədir dammə ilə merfu olurlar, nümunələr:

مُوسَى مُصْطَفًى مِنَ اللهِ

"Musa Allah tərəfindən seçilmişdir" və,

لَيْلَى فُضْلَى النِّسَاءِ

"Leyla qadınların ən fəzilətlisidir" kimi.

Ya ağırlıq səbəbindən dammənin zahir olmasına mane olduğu üçün müqtədir dammə ilə merfu olurlar, nümunələr:

الْقَاضِي هُوَ الْآتِي

"Qazi gələndir" kimi.

Ya dammənin yerinə keçən hərf ilə merfu olurlar, nümunə:

الْمُجْتَهِدَانِ فَائِزَانِ

"İki çalışqan insan qalibdir" kimi.

Mübtəda və xəbər tək, ikilik, cəm, müzekkər və müənnəs olma baxımından bir-birinə uyğun olmalıdır. Yəni mübtəda təkdirsə, xəbər də təkdir, mübtəda müzekkərdirsə, xəbər də müzekkərdir və s. Xəbərin gəlmə formalarını isə irəlidə öyrənəcəyik. Nümunələr:

مُحَمَّدٌ قَائِمٌ

"Məhəmməd ayaqdadır" cümləsində mübtəda tək müzekkər, xəbər də tək müzekkərdir.

الْمُحَمَّدَانِ قَائِمَانِ

"İki Məhəmməd ayaqdadır" cümləsində mübtəda ikilik müzekkər, xəbər də ikilik müzekkərdir.

الْمُحَمَّدُونَ قَائِمُونَ

"Məhəmmədlər ayaqdadır" cümləsində mübtəda cəm müzekkər, xəbər də cəm müzekkərdir.

هِنْدٌ قَائِمَةٌ

"Hind ayaqdadır" cümləsində mübtəda tək müənnəs, xəbər də tək müənnəsdir.

الْهِنْدَانِ قَائِمَتَانِ

"İki Hind ayaqdadır" cümləsində mübtəda ikilik müənnəs, xəbər də ikilik müənnəsdir.

الْهِنْدَاتُ قَائِمَاتٌ

"Hindlər ayaqdadır" cümləsində mübtəda cəm müənnəs, xəbər də cəm müənnəsdir.

اَللهُ رَبُّنَا Allah rabbimizdir
Lafz-ı Cəlal, mübtəda, ibtida ilə merfu, ref əlaməti sonundakı aşkar dammə	اَللهُ
Lafz-ı Cəlal, mübtəda, ibtida ilə merfu, ref əlaməti sonundakı aşkar dammə
Mübtədanın xəbəri, merfu, ref əlaməti sonundakı aşkar dammə. Muzaf	رَبُّـ
Mübtədanın xəbəri, merfu, ref əlaməti sonundakı aşkar dammə. Muzaf
Birləşmiş zamir, sükun üzərində mebni, izafət ilə mahallen mecrur, muzafun ileyh	ـنَا
Birləşmiş zamir, sükun üzərində mebni, izafət ilə mahallen mecrur, muzafun ileyh

مُحَمَّدٌ نَبِيُّنَا Məhəmməd peyğəmbərimizdir
Mübtəda, ibtida ilə merfu, ref əlaməti sonundakı aşkar dammə	مُحَمَّدٌ
Mübtəda, ibtida ilə merfu, ref əlaməti sonundakı aşkar dammə
Mübtədanın xəbəri, merfu, ref əlaməti sonundakı aşkar dammə. Muzaf	نَبِيُّـ
Mübtədanın xəbəri, merfu, ref əlaməti sonundakı aşkar dammə. Muzaf
Birləşmiş zamir, sükun üzərində mebni, izafət ilə mahallen mecrur, muzafun ileyh	ـنَا
Birləşmiş zamir, sükun üzərində mebni, izafət ilə mahallen mecrur, muzafun ileyh

مُوسَى مُصْطَفًى مِنَ اللهِ Musa Allah tərəfindən seçilmişdir
Mübtəda, ibtida ilə merfu, ref əlaməti; teazzür səbəbindən dammənin zahir olmasına mane olduğu üçün əlif üzərində müqtədir dammə ilə	مُوسَى
Mübtəda, ibtida ilə merfu, ref əlaməti; teazzür səbəbindən dammənin zahir olmasına mane olduğu üçün əlif üzərində müqtədir dammə ilə
Mübtədanın xəbəri, merfu, ref əlaməti; teazzür səbəbindən dammənin zahir olmasına mane olduğu üçün mahzuf əlif üzərində müqtədir dammə ilə. Əlif iki sükunun qarşılaşmasına görə hazf olunub.	مُصْطَفًى
Mübtədanın xəbəri, merfu, ref əlaməti; teazzür səbəbindən dammənin zahir olmasına mane olduğu üçün mahzuf əlif üzərində müqtədir dammə ilə. Əlif iki sükunun qarşılaşmasına görə hazf olunub. Sonra tenvin əvvəlki hərfə tabe olub və yazıda ـى kimi zahir olub. Sözün sonunda olan ـى tenvinə görədir, lâm ul-fiil deyil. Əslində lâm ul-fiil vavdır, sonra ya olur, sonra əlif olub hazf olunur.
Hərfi-cər	مِنَ
Hərfi-cər
Min hərfi-cəri ilə mecrur, cər əlaməti sonundakı aşkar dammə	اللهِ
Min hərfi-cəri ilə mecrur, cər əlaməti sonundakı aşkar dammə

لَيْلَى فُضْلَى النِّسَاءِ Leyla qadınların ən fəzilətlisidir
Mübtəda, ibtida ilə merfu, ref əlaməti; teazzür səbəbindən dammənin zahir olmasına mane olduğu üçün əlif üzərində müqtədir dammə ilə	لَيْلَى
Mübtəda, ibtida ilə merfu, ref əlaməti; teazzür səbəbindən dammənin zahir olmasına mane olduğu üçün əlif üzərində müqtədir dammə ilə
...

Mübtədanın xəbəri, mərfu, rəf əlaməti; Təəzzür səbəbindən zahir dammənin görünməsinin maneə olması ilə əlif üzərində müqəddər bir dammə ilədir. Müzafdır. Müzafun-ileyh, məcrur, cərr əlaməti axırındakı zahir kəsrədir. Hakim, o gələndir. Mübtəda, ibtidə ilə mərfu, rəf əlaməti; Sıxlıq səbəbindən dammənin görünməsinin maneə olması ilə ya üzərində müqəddər bir dammə ilədir. Münfəsil zamir, fətə üzərində məbni, məhəllən mərfu, ikinci mübtəda. İkinci mübtədanın xəbəri, mərfu, rəf əlaməti; Sıxlıq səbəbindən ya üzərində müqəddər bir dammədir. İki çalışqan adam qalibdir. Mübtəda, ibtidə ilə mərfu, rəf əlaməti; Müsnə isimdən olduğu üçün dammədən naib olan əlif ilədir. Nun: Müfrəddəki tənvindən əvəzedicidir. Mübtədanın xəbəri, mərfu, rəf əlaməti; Müsnə isimdən olduğu üçün dammədən naib olan əlif ilədir. Nun: Müfrəddəki tənvindən əvəzedicidir. Məhəmməd ayaqdadır. Mübtəda, ibtidə ilə mərfu, rəf əlaməti axırındakı zahir dammədir. Mübtədanın xəbəri, mərfu, rəf əlaməti axırındakı zahir dammədir. İki Məhəmməd ayaqdadır. Mübtəda, ibtidə ilə mərfu, rəf əlaməti; Müsnə isimdən olduğu üçün dammədən naib olan əlif ilədir. Nun: Müfrəddəki tənvindən əvəzedicidir. Mübtədanın xəbəri, mərfu, rəf əlaməti; Müsnə isimdən olduğu üçün dammədən naib olan əlif ilədir. Nun: Müfrəddəki tənvindən əvəzedicidir. Məhəmmədlər ayaqdadır. Mübtəda, ibtidə ilə mərfu, rəf əlaməti; Cəmi müzəkkər salim isimdən olduğu üçün dammədən naib olan vav ilədir. Nun: Müfrəddəki tənvindən əvəzedicidir. Mübtədanın xəbəri, mərfu, rəf əlaməti; Cəmi müzəkkər salim isimdən olduğu üçün dammədən naib olan vav ilədir. Nun: Müfrəddəki tənvindən əvəzedicidir. Hind ayaqdadır. Mübtəda, ibtidə ilə mərfu, rəf əlaməti axırındakı zahir dammədir. Mübtədanın xəbəri, mərfu, rəf əlaməti axırındakı zahir dammədir. İki Hind ayaqdadır. Mübtəda, ibtidə ilə mərfu, rəf əlaməti; Müsnə isimdən olduğu üçün dammədən naib olan əlif ilədir. Nun: Müfrəddəki tənvindən əvəzedicidir. Mübtədanın xəbəri, mərfu, rəf əlaməti; Müsnə isimdən olduğu üçün dammədən naib olan əlif ilədir. Nun: Müfrəddəki tənvindən əvəzedicidir. Hindlər ayaqdadır. Mübtəda, ibtidə ilə mərfu, rəf əlaməti axırındakı zahir dammədir. Mübtədanın xəbəri, mərfu, rəf əlaməti axırındakı zahir dammədir.