Failin Hazfi Sonrası Fəilin Dəyişməsi

فِعْلِين فاعِل حذf olunduqdan sonra dəyişməsi

قَالَ: Əgər fiil keçmiş (mazi) olsa; birinci hərfi dammələnir və axırdan əvvəlki hərfi isə kəsrələnir. Əgər fiil indiki (muzari) olsa; birinci hərfi dammələnir və axırdan əvvəlki hərfi isə fətələnir.

Və deyirəm: Müəllif bu ifadələrdə fiilin fəlilinin silinməsi və fiilin məfulə isnad edilməsi zamanı fiildə baş verən dəyişiklikləri qeyd edib. Yəni, əgər fiil keçmiş (mazi) olsa; birinci hərfi dammələnir və axırdan əvvəlki hərfi kəsrələnir. Məsələn, belə deyirsən: قُطِعَ الْغُصْنُ "Bud kəsildi" və حُفِظَ الدَّرْسُ "Dərs əzbərləndi". Əgər fiil indiki (muzari) olsa; birinci hərfi dammələnir və axırdan əvvəlki hərfi fətələnir. Məsələn, belə deyirsən: يُقْطَعُ الْغُصْنُ "Bud kəsilir" və يُحْفَظُ الدَّرْسُ "Dərs əzbərlənir".

قَالَ: Müəllif dedi ki: فَإِنْ كَانَ əgər olsa, الْفِعْلُ fiil, مَاضِيًا keçmiş, ضُمَّ أَوَّلُهُ birinci hərfi dammələnir, وَ كُسِرَ مَا قَبْلَ آخِرِهِ və axırdan əvvəlki hərfi kəsrələnir, وَ إِنْ كَانَ مُضَارِعًا əgər indiki olsa; ضُمَّ أَوَّلُهُ birinci hərfi dammələnir, وَ فُتِحَ مَا قَبْلَ آخِرِهِ axırdan əvvəlki hərfi fətələnir.

Və deyirəm ki; Müəllif bu ifadələrdə fəlilin silinməsi zamanı fiildə baş verən dəyişiklikləri və fiilin məfulə isnadını qeyd edib. Yəni, əgər fiil keçmiş (mazi) olsa; birinci hərfi dammələnir və axırdan əvvəlki hərfi kəsrələnir. Belə deyirsən: قُطِعَ الْغُصْنُ "Bud kəsildi" və حُفِظَ الدَّرْسُ "Dərs əzbərləndi". Əgər fiil indiki (muzari) olsa; birinci hərfi dammələnir və axırdan əvvəlki hərfi fətələnir. Belə deyirsən: يُقْطَعُ الْغُصْنُ "Bud kəsilir" və يُحْفَظُ الدَّرْسُ "Dərs əzbərlənir".

Fəlin Fəlilinin Silinməsi Sonrası Fiildə Dəyişiklik & Malum Fiilin Məchul Edilməsi

Müəllif: "Əgər fiil keçmiş (mazi) olsa, birinci hərfi dammələnir və axırdan əvvəlki hərfi kəsrələnir. Əgər fiil indiki (muzari) olsa, birinci hərfi dammələnir və axırdan əvvəlki hərfi fətələnir" dedi.

Mən də (Şərhçi) deyirəm ki: Müəllif bu ifadələrdə fəlilin silinməsi zamanı fiildə baş verən dəyişiklikləri və fiilin məfulə isnadını qeyd edib. Buna görə əgər fiil keçmiş (mazi) olsa, birinci hərfi dammələnir və axırdan əvvəlki hərfi kəsrələnir. Misal üçün belə deyirsən;

قُطِعَ الْغُصْنُ

"Bud kəsildi" və,

حُفِظَ الدَّرْسُ

"Dərs əzbərləndi" kimi.

Əgər fiil indiki (muzari) olsa, birinci hərfi dammələnir və axırdan əvvəlki hərfi fətələnir. Misal üçün belə deyirsən;

يُقْطَعُ الْغُصْنُ

"Bud kəsilir" və,

يُحْفَظُ الدَّرْسُ

"Dərs əzbərlənir" kimi.

قُطِعَ الْغُصْنُ Bud kəsildi
Məful və ya Məchul Keçmiş Fiil, Fətha üzərində məbni, irabda yeri yoxdur	قُطِعَ
Məful və ya Məchul Keçmiş Fiil, Fətha üzərində məbni, irabda yeri yoxdur
Nəibül-fail, mərfu, onun mərfu olmasının əlaməti axırındakı zahir dammədir	əl-ğusnu
Nəibül-fail, mərfu, mərfu əlaməti axırındakı zahir dammədir

Hufizə dərsu Dərs əzbərləndi
Məful və ya məchul keçmiş fiil, fətə üzərində məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur	Hufizə
Məful və ya məchul keçmiş fiil, fətə üzərində məbni, i'rabdan məhəlli yoxdur
Nəibül-fail, mərfu, onun mərfu olmasının əlaməti axırındakı zahir dammədir	əd-dərsu
Nəibül-fail, mərfu, mərfu əlaməti axırındakı zahir dammədir

Yuqtaul ğusnu Dal kəsilir
Muzari fiil, məful üçün məbni, mərfu, mərfu əlaməti axırındakı zahir dammədir	Yuqta'u
Muzari fiil, məful üçün məbni, mərfu, mərfu əlaməti axırındakı zahir dammədir
Nəibül-fail, mərfu, onun mərfu olmasının əlaməti axırındakı zahir dammədir	əl-ğusnu
Nəibül-fail, mərfu, mərfu əlaməti axırındakı zahir dammədir

Yuhfəzu dərsu Dərs əzbərlənir
Muzari fiil, məful üçün məbni, mərfu, mərfu əlaməti axırındakı zahir dammədir	Yuhfəzu
Muzari fiil, məful üçün məbni, mərfu, mərfu əlaməti axırındakı zahir dammədir
Nəibül-fail, mərfu, onun mərfu olmasının əlaməti axırındakı zahir dammədir	əd-dərsu
Nəibül-fail, mərfu, mərfu əlaməti axırındakı zahir dammədir