10. Təsniyə Qayıb və Qayıba Zamiri

ضَمِيرُ الْغَائِبَيْنِ لِمُذَكَّرٍ أَوْ مُؤَنَّثٍ

وَ مِثَالُ ضَمِيرِ الْغَائِبَيْنِ، مُذَكَّرَيْنِ كَانَا أَوْ مُؤَنَّثَيْنِ؛ ضَرَبَا فِي قَوْلِكَ؛ اَلْمُحَمَّدَانِ ضَرَبَا بَكْرًا، أَوْ قَوْلِكَ؛ اَلْهِنْدَانِ ضَرَبَتَا عَامِرًا، وَ حَفِظَا فِي قَوْلِكَ؛ اَلْمُحَمَّدَانِ حَفِظَا دَرْسَهُمَا، أَوْ قَوْلِكَ؛ اَلْهِنْدَانِ حَفِظَتَا دَرْسَهَا، وَ اجْتَهَدَا مِنْ نَحْوِ قَوْلِكَ؛ اَلْبَكْرَانِ اجْتَهَدَا، أَوْ قَوْلِكَ؛ اَلزَّيْنَبَانِ اجْتَهَدَتَا وَ قَامَا فِي نَحْوِ قَوْلِكَ؛ اَلْمُحَمَّدَانِ قَامَا بِوَاجِبِهِمَا، أَوْ قَوْلِكَ؛ اَلْهِنْدَانِ قَامَتَا بِوَاجِبِهِمَا

وَ مِثَالُ misalına gəlincə; ضَمِيرِ الْغَائِبَيْنِ  tesniyə qayıb zamirinin,  مُذَكَّرَيْنِ كَانَا أَوْ مُؤَنَّثَيْنِ o iki tesniyə qayıb zamiri istər müzekkər olsunlar, istərsə müənnəs olsunlar eynidir, yəni tesniyə əlifi alırlar; ضَرَبَا فِي قَوْلِكَ sənin bu misalındakı ضَرَبَا feilində olduğu kimi; اَلْمُحَمَّدَانِ ضَرَبَا بَكْرًا “İki Məhəmməd Bəkri döydü” və أَوْ قَوْلِكَ və ya bu ifadəndəki ضَرَبَتَا kimi; اَلْهِنْدَانِ ضَرَبَتَا عَامِرًا “İki Hind Əmiri döydü” kimi. وَ حَفِظَا فِي قَوْلِكَ və bu ifadəndəki حَفِظَا feilində olduğu kimi; اَلْمُحَمَّدَانِ حَفِظَا دَرْسَهُمَا “İki Məhəmməd dərslərini əzbərlədi” və أَوْ قَوْلِكَ və ya حَفِظَتَا kimi; اَلْهِنْدَانِ حَفِظَتَا دَرْسَهَا “İki Hind dərslərini əzbərlədi” kimi, وَ اجْتَهَدَا مِنْ نَحْوِ قَوْلِكَ və bu misalındakı اجْتَهَدَا kimi; اَلْبَكْرَانِ اجْتَهَدَا “İki Bəkir çalışdı” və أَوْ قَوْلِكَ və ya bu ifadəndəki kimi; اَلزَّيْنَبَانِ اجْتَهَدَتَا “İki Zeynəb çalışdı” və وَ قَامَا فِي نَحْوِ قَوْلِكَ bu ifadəndəki قَامَا feilində olduğu kimi; اَلْمُحَمَّدَانِ قَامَا بِوَاجِبِهِمَا “İki Məhəmməd tapşırıqlarını yerinə yetirdi” və أَوْ قَوْلِكَ və ya bu ifadəndəki kimi; اَلْهِنْدَانِ قَامَتَا بِوَاجِبِهِمَا “İki Hind tapşırıqlarını yerinə yetirdi” kimi.

Tesniyə Qayıb və Qayıbə Zamiri

Tesniyə qayıb və qayıbə zamirinin misalları isə;

اَلْمُحَمَّدَانِ ضَرَبَا بَكْرًا

“İki Məhəmməd Bəkri döydü” və,

اَلْهِنْدَانِ ضَرَبَتَا عَامِرًا

“İki Hind Əmiri döydü” kimi.

 اَلْمُحَمَّدَانِ حَفِظَا دَرْسَهُمَا

“İki Məhəmməd dərslərini əzbərlədi” və,

 اَلْهِنْدَانِ حَفِظَتَا دَرْسَهَا

“İki Hind dərslərini əzbərlədi” və,

 اَلْبَكْرَانِ اجْتَهَدَا

“İki Bəkir çalışdı” və,

 اَلزَّيْنَبَانِ اجْتَهَدَتَا

“İki Zeynəb çalışdı” və,

 اَلْمُحَمَّدَانِ قَامَا بِوَاجِبِهِمَا

“İki Məhəmməd tapşırıqlarını yerinə yetirdi” və,

 اَلْهِنْدَانِ قَامَتَا بِوَاجِبِهِمَا

“İki Hind tapşırıqlarını yerinə yetirdi” kimi.

Qeyd: Yuxarıdakı misallarda اِجْتَهَدَا və اِجْتَهَدَتَا feiləri lazım feil olduqları üçün məf'ula ehtiyac yoxdur. Lakin دَرْسَهُمَا və ya فِي عَمَلِهِمَا kimi əlavələr edilə bilər.

اَلْمُحَمَّدَانِ ضَرَبَا بَكْرًا İki Məhəmməd Bəkri döydü
مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ بِالْإِبْتِدَاءِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْأَلِفُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ مِنَ الْمُثَنَّى وَ النُّونُ؛ عِوَضٌ عَنِ التَّنْوِينِ فِي مُفْرَدِهِ	اَلْمُحَمَّدَانِ
Mübtəda, ibtidada merfu, ref əlaməti; Müsenna isim olduğuna görə dammədən naib olan əliflədir. Nun: Müfrəddəki tənvindən əvəzedicidir
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ	ضَرَبَـ
Fətha üzərində məbni keçmiş feil
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، فَاعِلٌ	ـا
Bitişik zamir, sükun üzərində məbni, məhəllən merfu, fail
مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	بَكْرًا
Məf'ulun bih, mənsub, nəsb əlaməti sondakı zahir fətha

اَلْهِنْدَانِ ضَرَبَتَا عَامِرًا İki Hind Əmiri döydü
مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ بِالْإِبْتِدَاءِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْأَلِفُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ مِنَ الْمُثَنَّى وَ النُّونُ؛ عِوَضٌ عَنِ التَّنْوِينِ فِي مُفْرَدِهِ	اَلْهِنْدَانِ
Mübtəda, ibtidada merfu, ref əlaməti; Müsenna isim olduğuna görə dammədən naib olan əliflədir. Nun: Müfrəddəki tənvindən əvəzedicidir
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ	ضَرَبَـ
Fətha üzərində məbni keçmiş feil
تَاءُ التَّأْنِيثِ السَّاكِنَةُ وَ لَكِنْ حُرِّكَتْ بِالْفَتْحِ مَنْعًا لِإِلْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ وَ اخْتِيرَ الْفَتْحُ لِمُنَاسَبَةِ الْأَلِفِ، حَرْفٌ لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	ـتْـ
Sakit tə'nis ta-sı, lakin tesniyə əlifi ilə iki sakitin qarşılaşmasının qarşısını almaq üçün fətha ilə hərəkələndi. Fətha əlifə uyğun olduğu üçün seçildi. İrabdan məhəlli olmayan hərf
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، فَاعِلٌ	ـا
Bitişik zamir, sükun üzərində məbni, məhəllən merfu, fail
مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	عَامِرًا
Məf'ulun bih, mənsub, nəsb əlaməti sondakı zahir fətha