Mövzu ilə Bağlı Suallar və Cavablar

 سواللار و جوابلار

Sual və Cavablar

١. İsim neçə yerdə merfu olur?

1. İsimlər neçə yerdə merfu olur?

İsim yeddi yerdə merfu olur; əgər isim fail olarsa merfu olur, əgər isim naib-i fail olarsa merfu olur, əgər isim mübtəda olarsa merfu olur, əgər isim mübtədanın xəbəri olarsa merfu olur, əgər isim Kâne və onun bacılarından birinin ismi olarsa merfu olur, əgər isim İnne və onun bacılarından birinin xəbəri olarsa merfu olur, əgər isim yuxarıda sadalanan altı merfu ismin birinə dörd cəhətdən biri ilə (Na’t, Atf, Tə’kid, Bedel olaraq) tabe olarsa merfu olur.

İsim yeddi yerdə merfu olur;

1. İsim Fail olarsa merfu olur

2. İsim Naib-i Fail olarsa merfu olur

3. İsim Mübtəda olarsa merfu olur

4. İsim Mübtədanın xəbəri olarsa merfu olur

5. İsim Kâne və oxşarlarından birinin ismi olarsa merfu olur

6. İsim İnne və oxşarlarından birinin xəbəri olarsa merfu olur

7. İsim yuxarıda sadalanan 6 merfu isimdən birinə dörd cəhətdən biri ilə (Na’t, Atf, Tə’kid, Bedel olaraq) tabe olarsa merfu olur.

٢. Tabe olanların növləri hansılardır?

2. Tabe olanların növləri hansılardır?

Tabe olanlar dörd növdür; Na’t, Atf, Tə’kid və Bedel.

Tabe olanlar dörd növdür; Na’t, atf, tə’kid və bedel.

Na't (Sıfat)	النَّعْتُ
Tə’kid	التَّوْكِيدُ
Bedel	الْبَدَلُ
Atıf	عَطْفُ الْبَيَانِ
	عَطْفُ النَّسَقِ

جَاءَ مُحَمَّدٌ كَرِيمٌ

“Cömert olan Məhəmməd gəldi” ifadəsində جَاءَ keçmiş zaman feli və مُحَمَّدٌ onun failidir və merfudur. كَرِيمٌ isə fail olan مُحَمَّدٌ sözünün na’tı, yəni sifətidir. كَرِيمٌ kerim, cömert sifəti ilə sifətlənən, yəni na’tı ilə na’tlanan مُحَمَّدٌ sözünə ayrıca mən’ut və mevsuf da deyə bilərik. Sifət (na’t) olan söz, tabe olduğu mevsuf (mən’ut) olan sözün irabını eynilə alır. Bu ifadədə كَرِيمٌ sözü, fail olub merfu olan مُحَمَّدٌ sözünə na’t (sifət) olunca avtomatik olaraq merfu olur. Digər bütün tabe isimlər də eynilə bu şəkildə tabe olduqları metbu’larının irab vəziyyətinə girirlər. Tabe olunan söz merfu isə tabe olan söz də merfudur, tabe olunan söz mansub isə tabe olan söz də mansubdur, tabe olunan söz mecrur isə tabe olan söz də mecrurdur. Tabe olan sözlər, metbularına görə merfu, mansub və mecrur olurlar və tabe olan sözlər öz növünə görə lafzi, təqdiri və ya mahalli olaraq irablanırlar.

جَاءُ مُحَمَّدٌ نَفْسُهُ

“Məhəmməd özü gəldi & Məhəmmədin özü gəldi” ifadəsində جَاءَ keçmiş zaman feli və مُحَمَّدٌ onun failidir və merfudur və نَفْسُ sözü مُحَمَّدٌ sözünə tabedir və onu tə’kid üçün gəlmişdir. Buna görə də tabe olduğu fail kimi merfu vəziyyətdədir və ref alaməti dammadır.

جَاءَ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ

“Məhəmməd, Allahın elçisi gəldi” kimi. جَاءَ keçmiş zaman feli və مُحَمَّدٌ onun failidir və merfudur və رَسُولُ sözü مُحَمَّدٌ sözünə tabedir və ondan bedel olaraq gəlmişdir. Buna görə də tabe olduğu fail kimi merfu vəziyyətdədir və ref alaməti dammadır.

جَاءَ مُحَمَّدٌ أَبُو الْقَاسِمِ

“Qasimin atası Məhəmməd gəldi” kimi. جَاءَ keçmiş zaman feli və مُحَمَّدٌ onun failidir və merfudur və أَبُو الْقَاسِمِ sözü مُحَمَّدٌ sözünə tabedir və ona atfen gəlmişdir. Buna görə də tabe olduğu fail kimi merfu vəziyyətdədir və ref alaməti dammadır.

جَاءَ مُحَمَّدٌ وَ أَبُو بَكْرٍ

“Məhəmməd və Əbu Bəkr gəldi” kimi. جَاءَ keçmiş zaman feli və مُحَمَّدٌ onun failidir və merfudur və أَبُو بَكْرٍ sözü مُحَمَّدٌ sözünə tabedir və vav-ı atıfa ilə ona atfen gəlmişdir. Hərf ilə atıf edildiyi üçün atfu nesakdır. Buna görə də tabe olduğu fail kimi merfu vəziyyətdədir və ref alaməti dammadır.

٣. Tə’kid, atfu beyan və na’t bir araya gəldikdə necə düzürsən?

3. Tə’kid, atfu beyan və na’t bir araya gəldikdə necə düzürsən?

Əgər tə’kid, atfu beyan və na’t bir araya gələrsə, əvvəlcə na’tı, sonra atfu beyanı, sonra isə tə’kidi gətirirəm.

Tə’kid, atfu beyan və na’t bir kəlamda bir araya gələrsə, o zaman na’t olan sözü ən öndə tuturam, sonra atfu beyanı, sonra isə tə’kid olan sözü gətirirəm.

٤. Bütün tabe olanlar kəlamda bir araya gəlsə hansını hansına üstün tutarsan?

4. Bütün tabe olanlar kəlamda bir araya gəlsə hansını hansına üstün tutarsan?

Bütün tabe olanlar bir kəlamda bir araya gələrsə, əvvəlcə na’tı, sonra atfu beyanı, sonra tə’kidi, sonra bedeli və ən sonda atfu nesakı gətirirəm. Misal bir əvvəlki dərsdə də verilmişdir;

الرجل sözünün üzərinə atfu beyan, merfu, ref əlaməti zahir dammə عَلِيٌّ Atfu Beyan الرجل sözünə gələn atfu beyan, merfu, ref əlaməti zahir dammə الرجل sözünün tə’kidi, merfu olan الرجل sözünün tə’kidi olaraq merfu, ref əlaməti axırındakı zahir dammə və muzaf. Ha: Muttasıl zamir, dammə üzərində mebni, izafət ilə məhəllən mecrur, muzafun ileyh نَفْسُهُ Tə’kid الرجل sözünə gələn tə’kid, merfu olan الرجل sözünün tə’kidi olaraq merfu, ref əlaməti axırındakı zahir dammə və muzaf. Ha: Muttasıl zamir, dammə üzərində mebni, izafət ilə məhəllən mecrur, muzafun ileyh الرجل sözündən bedel, merfu, ref əlaməti axırındakı zahir dammə. Muzaf. Kef; Mühatab üçün gələn muttasıl zamir, fətə üzərində mebni, izafət ilə məhəllən mecrur, muzafun ileyh صِدِيقُكَ Bedel الرجل sözündən bedel, merfu, ref əlaməti axırındakı zahir dammə. Muzaf. Kef; Mühatab üçün gələn muttasıl zamir, fətə üzərində mebni, izafət ilə məhəllən mecrur, muzafun ileyh Fətə üzərində mebni atıf harfi و Atıf Harfi Fətə üzərində mebni atıf harfi الرجل sözünün üzərinə matuf (atfedilən) söz, Merfu الرجل sözünün üzərinə atfedilməsi ilə merfu, ref əlaməti axırındakı zahir dammə. عَمْرٌو Atfu Nesak الرجل sözünün üzərinə matuf (atfedilən) söz, Merfu الرجل sözünün üzərinə atfedilməsi ilə merfu, ref əlaməti axırındakı zahir dammə. ٥. مَثِّلْ لِلْمُبْتَدَأِ وَ خَبَرِهِ بِمِثَالَيْنِ 5. Mübtəda və xəbəri üçün iki misal ver! مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ {صلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ} Muhəmməd Allahın elçisidir مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ بِالْإِبْتِدَاءِ، عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ Mübtəda, ibtida ilə merfu, ref əlaməti zahir dammə خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ، مَرْفُوعٌ بِالْمُبْتَدَأِ، عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ وَ هُوَ مُضَافٌ Mübtədanın xəbəri, mübtəda ilə merfu, ref əlaməti zahir dammə. Muzaf لَفْظُ الْجَلاَلَةِ، مُضَافٌ إِلَيْهِ، مَجْرُورٌ، عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ Lafz-ı Cəlal, muzafun ileyh, mecrur, cerr əlaməti kəsrə اَلْإِسْلاَمُ دِينُنَا İslam dinimizdir مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ بِالْإِبْتِدَاءِ، عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ Mübtəda, ibtida ilə merfu, ref əlaməti zahir dammə خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ، مَرْفُوعٌ بِالْمُبْتَدَأِ، عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ وَ هُوَ مُضَافٌ Mübtədanın xəbəri, mübtəda ilə merfu, ref əlaməti zahir dammə. Muzaf ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْإِضَافَةِ، مُضَافٌ إِلَيْهِ Muttasıl zamir, sükun üzərində mebni, izafət ilə məhəllən mecrur, muzafun ileyh ٦. مَثِّلْ لِكُلِّ مِنِ اسْمِ كَانَ وَ خَبَرِ إِنَّ وَ الْفَاعِلِ وَ نَائِبِهِ بِمَثَالَيْنِ 6. Kâne-nin isminə, İnne-nin xəbərinə, failə və naibinə (naib-i fail) iki misal ver! إِنَّ اللهَ عَلِيمٌ الْغَيْبَ وَ الشَّهَادَةَ "Şübhəsiz ki Allah görünəni və görünməyəni bilir" tərkibdə عليمٌ sözü inne-nin xəbəridir və merfudur, ref əlaməti dammədir. إِنَّ مُحَمَّدًا عَبْدٌ وَ رَسَولٌ "Şübhəsiz ki Muhəmməd qul və elçidir" tərkibdə عَبْدٌ sözü inne-nin xəbəridir və merfudur, ref əlaməti dammədir. كَانَ اللهُ عَلِيمًا "Allah alimdir" tərkibində اللهُ sözü kâne-nin ismidir və merfudur. كَانَ مُحَمَّدٌ رَسُولاً "Muhəmməd Resuldur & Muhəmməd elçi oldu" tərkibində محمدٌ sözü kâne-nin ismidir və merfudur. خَلَقَ اللهُ السَّمَوَاتِ وَ الْأَرْضَ "Allah göyləri və yeri yaratdı" tərkibdə اللهُ sözü خَلَقَ feilinin failidir, merfudur. غَزَا مُحَمَّدٌ فِي سَاحَةِ الْقِتَالِ "Muhəmməd döyüş meydanında döyüşdü" tərkibdə محمدٌ sözü غَزَا feilinin failidir, merfudur. كُسِرَ الْقَلَمُ "Qələm sındı" tərkibdə القلم sözü naib-i faildir, merfudur. غُلِبَتِ الرُّومُ سورة الروم ٢ "Rum məğlub oldu & Rum yenildi" ayədə الروم sözü naib-i fail olub merfudur. 🤖

جَاءَ الرَّجُلُ الْكَرِيمُ عَلِيٌّ نَفْسُهُ صِدِيقُكَ وَ عَمْرٌو Cömert adam olan dostun Əlinin özü və Amr gəldi
Keçmiş zaman feli, fetha üzərində mebni, irabdan məhalli olmayan	جَاءَ Feli
İrabdan məhalli olmayan, fetha üzərində mebni keçmiş zaman feli
Fail, merfu və ref alaməti axırındakı zahir damme	الرَّجُلُ Fail
Fail, merfu, ref alaməti axırındakı zahir damme
الرجل sözünün na’tı (sifəti), Merfu olan الرجل sözünə tabe olduğu üçün merfu, ref alaməti axırındakı zahir damme	الْكَرِيمُ Na't
الرجل sözünün na’tı (sifəti), Merfu olan الرجل sözünə tabe olduğu üçün merfu, ref alaməti axırındakı zahir damme