4-cü Növ | Mehmə مهما

اَلنَّوْعُ الرَّابِعُ

اَلنَّوْعُ الرَّابِعُ; وَ هُوَ مَا اخْتُلِفَ فِي أَنَّهُ اسْمٌ أَوْ حَرْفٌ وَ الْأَصَحُّ أَنَّهُ اسْمٌ، فَلِذَلِكَ كَلِمَةٌ وَاحِدَةٌ وَ هِيَ مَهْمَا وَ مِثَالُهَا قَوْلُهُ تَعْالَى; وَ قَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ اٰيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ سورة الأعراف ١٣٢ وَ قَوْلُهُ الشَّاعِرِ;

وَ إِنَّكَ مَهْمَا تُعْطِ بَطْنَكَ سُؤْلَهُ

وَ فَرْجَكَ نَالاَ مُنْتَهَى الذَّمِّ أَجْمَعَا

اَلنَّوْعُ الرَّابِعُ dördüncü növə gəldikdə; وَ هُوَ مَا اخْتُلِفَ və o da ixtilaf olunan hissədir, فِي أَنَّهُ bunun barəsində, اسْمٌ أَوْ حَرْفٌ isimdir ya hərfdir, وَ الْأَصَحُّ ən düzgün fikirə görə; أَنَّهُ اسْمٌ o isimdir, فَلِذَلِكَ كَلِمَةٌ وَاحِدَةٌ bu da qeyd olunan cəzm edən edatlar arasında yalnız bir kəlmədir, وَ هِيَ مَهْمَا o da "mehmâ"dır – "harada, nə vaxt, nə olursa olsun" mənasını verən isimdir, وَ مِثَالُهَا قَوْلُهُ تَعْالَى misalı Allah-Təalanın bu kəlamında olduğu kimidir; وَ قَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ اٰيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ "Musanın gətirdiyi hər hansı bir ayə ilə bizi sehrləmək istəsən də, biz sənə inanmayacağıq" dedilər" Əraf surəsi 132-ci ayə. وَ قَوْلُهُ الشَّاعِرِ və başqa bir misal şairin bu kəlamında olduğu kimidir; وَ إِنَّكَ şübhəsiz ki sən, مَهْمَا تُعْطِ nə versən, بَطْنَكَ qarına, سُؤْلَهُ onun (qarının) istədiyini, وَ فَرْجَكَ və cinsi orqanına, نَالاَ o ikisi – qarın və cinsi orqan – nail olurlar, çatırlar, مُنْتَهَى الذَّمِّ tənqid və qınamanın zirvəsinə, أَجْمَعَا hamısı bir yerdə, "Şübhəsiz ki sən, qarının və cinsi orqanının istədiyi hər şeyi versən, o halda onlar hamısı bir yerdə qınamanın zirvəsinə çatırlar" kimi.

4. Növ

İki muzari fiili cəzm edən dörd növdən dördüncüsünə gəldikdə; bu da isim və ya hərf olması barədə ixtilaflı hissədir. Lakin ən düzgün fikrə görə isimdir. Qeyd etdiyimiz edat "mehmâ"dır. Misalı Allah-Təalanın bu kəlamında olduğu kimidir;

وَ قَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ اٰيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ

"Musanın gətirdiyi hər hansı bir ayə ilə bizi sehrləmək istəsən də, biz sənə inanmayacağıq" ayəsindəki مَهْمَا cəzm edən şərt ismidir və تَأْتِي muzari fiilini şərt fiili etmişdir və فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ cümləsi də şərtin cavabı olaraq məhəllən məczumdur.

Başqa bir misal isə şairin bu kəlamında olduğu kimidir;

وَ إِنَّكَ مَهْمَا تُعْطِ بَطْنَكَ سُؤْلَهُ

Şübhəsiz ki sən qarının istədiyi hər şeyi versən

وَ فَرْجَكَ نَالاَ مُنْتَهَى الذَّمِّ أَجْمَعَا

Və cinsi orqanının, o halda onlar ikisi birlikdə qınamanın zirvəsinə çatır

Qeyd: Mövzu sonunda misalların irabını veririk, lakin yalnız sözlərin irabı verilir. Cümlələrin irabı verilmir. İraba alışdırmaq üçün bu yolu seçmişik, çünki irabdan məhəlli olan cümlələri uzun-uzadı yazmaq istəmədik. "Ərəb dilində İrab" hissəsi tamamlandıqdan sonra yeni açılacaq "İrab Misalları" dərslərində yüzlərlə misalda tam irab veriləcəkdir.

Şərtin cavabı üçün gələn fa-i rabitə Leysə kimi əməl edən hərf, yəni leysəyə bənzəyən 'mâ'. İsmini qaldırır, xəbərini isə nəsb edir. Müstəqil zamir, dammə üzərində məbni, məhələn mə'ruf, 'mâ'nın ismi Cər hərfi Cər hərfi Birləşik zamir, fətə üzərində məbni, lam ilə məhələn məcrur Artıq cər hərfi Artıq cər hərfi Ba cər hərfi ilə ləfzən məcrur, cər əlaməti; Cəm müzəkkər salim isim olduğu üçün kəsrədən naib olan ya ilədir. Nun: Müfrəddəki tənvinin əvəzidir. Eyni zamanda 'mâ'nın xəbəri olub məhələn mənsubdur وَ إِنَّكَ مَهْمَا تُعْطِ بَطْنَكَ سُؤْلَهُ وَ فَرْجَكَ نَالاَ مُنْتَهَى الذَّمِّ أَجْمَعَا Özündən əvvəlkinə tabe edən vav Fiilə bənzəyən hərf Birləşik zamir, fətə üzərində məbni, məhələn mənsub, 'innə'nin ismi Cəzm edən şərt ismi, məhələn mənsub, məkan zərfi Muzari fiil, şərt fiili, 'mehma' ilə məczum, cəzm əlaməti; Sonu əlamətli muzari fiildən olduğu üçün əlamət hərfinin hazfi ilədir. Fail: Altında mütləq gizli və təqdiri "əntə" olan zamir Məf'ulun bih, mənsub, nəsb əlaməti sonunda zahir fətə və muzaf Birləşik zamir, fətə üzərində məbni, izafət ilə məhələn məcrur, muzafun ileyh İkinci məf'ulun bih, mənsub, nəsb əlaməti sonunda zahir fətə, muzaf Birləşik zamir, dammə üzərində məbni, izafət ilə məhələn məcrur Atıf hərfi Batin sözünə matuf, mənsub, nəsb əlaməti sonunda zahir fətə, muzaf Birləşik zamir, fətə üzərində məbni, məhələn məcrur, muzafun ileyh Mazi fiil, fətə üzərində məbni. Əlif: birləşik zamir, sükun üzərində məbni, məhələn mə'ruf, fail Məf'ulun bih, mənsub, nəsb əlaməti təəzzürdən ötəri əlif üzərində müqəddər fətə ilədir. Muzaf Muzafun ileyh, məcrur, cər əlaməti sonunda zahir kəsrə منتهى sözündən hal, mənsub, nəsb əlaməti sonunda 'ayn' hərfi üzərində zahir fətə; Əlif: ıtlak hərfidir 🤖

وَ قَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ اٰيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ سورة الأعراف ١٣٢
حَرْفُ عَطْفٍ	وَ
Ətaf hərfi
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ لِإِتِّصَالِهِ بِوَاوِ الْجَمَاعَةِ، وَ الْوَاوُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، فَاعِلٌ وَ الْأَلِفُ؛ فَارِقَةٌ	قَالُوا
Mazi fiil, cəmi vavı birləşməsi ilə dammə üzərində məbni. Vav: Muttəsil zamir, sükun üzərində məbni, məhəllən mərfu, fail. Elif: Farika
اِسْمُ شَرْطٍ جَازِمٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، مُبْتَدَأٌ	مَهْمَا
Cəzm edən şərt ismi, sükun üzərində məbni, məhəllən mərfu, mübtəda
فِعْلٌ مُضَارِعٌ، فِعْلُ الشَّرْطِ، مَجْزُومٌ بِمَهْمَا وَ عَلاَمَةُ جَزْمِهِ حَذْفُ حَرْفِ الْعِلَّةِ لِأَنَّهُ مِنَ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الْمُعْتَلِّ الْآخِرِ وَ الْفَاعِلُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ أَنْتَ	تَأْتِـ
Muzari fiil, şərt fiili, mehmâ ilə məczum, cəzm əlaməti; Sonu əlamətli muzari fiil olduğu üçün əlamət hərfinin hazfi ilədir. Fail: Altında müstətir və təqdiri "əntə" olan zamirdir
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، مَفْعُولٌ بِهِ	ـنَا
Muttəsil zamir, sükun üzərində məbni, məhəllən mənsub, məfulun bih
حَرْفُ جَرٍّ	بِـ
Hərf-i cər
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْبَاءِ	ـهِ
Muttəsil zamir, ba ilə məhəllən məcrur
حَرْفُ جَرٍّ	مِنْ
Hərf-i cər
مَجْرُورٌ بِمِنْ وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	اٰيَةٍ
Min ilə məcrur, cər əlaməti sonundakı zahir kəsrə
حَرْفُ جَرٍّ، لِلتَّعْلِيلِ	لِـ
Səbəb üçün gələn hərf-i cər
فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَنْصُوبٌ بِأَنْ مُضْمَرَةً جَوَازًا بَعْدَ لاَمِ التَّعْلِيلِ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ لِأَنَّهُ مِنَ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الصَّحِيحِ الْآخِرِ وَ الْفَاعِلُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ أَنْتَ	تَسْحَرَ
Muzari fiil, səbəb lâmından sonra cavazen mudmer bir "ən" ilə mənsub, nasb əlaməti; Sonu düzgün muzari fiil olduğu üçün zahir fatha ilədir. Fail: Altında müstətir və təqdiri "əntə" olan zamir
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، مَفْعُولٌ بِهِ	نَا
Muttəsil zamir, sükun üzərində məbni, məhəllən mənsub, məfulun bih
حَرْفُ جَرٍّ	بِـ
Hərf-i cər
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْبَاءِ	ـهَا
Muttəsil zamir, ba ilə məhəllən məcrur
رَابِطَةٌ لِجَوَابِ الشَّرْطِ	فَـ