3-cü Növ | İzmə إذما

اَلنَّوْعُ الثَّالِثُ

اَلنَّوْعُ الثَّالِثُ؛ وَ هُوَ مَا اخْتُلِفَ فِي أَنَّهُ اسْمٌ أَوْ حَرْفٌ وَ الْأَصَحُّ أَنَّهُ حَرْفٌ. فَلِذَلِكَ حَرْفٌ وَاحِدٌ وَ هُوَ إِذْمَا وَ مِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ؛

وَ إِنَّكَ إِذْمَا تَأْتِ مَا أَنْتَ آمِرٌ

بِهِ تُلْفِ مَنْ إِيَّاهُ تَأْمُرُ آتِيَا

اَلنَّوْعُ الثَّالِثُ üçüncü növə gəldikdə; وَ هُوَ مَا اخْتُلِفَ və o da ixtilaf olunan hissədir, فِي أَنَّهُ bunun barəsində, اسْمٌ أَوْ حَرْفٌ isimdir, yoxsa hərfdir, وَ الْأَصَحُّ ən düzgün fikrə görə; أَنَّهُ حَرْفٌ o hərfdir, فَلِذَلِكَ حَرْفٌ وَاحِدٌ bu səbəbdən tək bir hərfdir, وَ هُوَ إِذْمَا və o da izmâ’dır, وَ مِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ və onun misalı şairin bu sözündə olduğu kimidir; وَ إِنَّكَ şübhəsiz ki sən, إِذْمَا تَأْتِ gətirdiyin (etdiyin) zaman, مَا أَنْتَ آمِرٌ sən o əmr edən, بِهِ o şeyi, تُلْفِ taparsan, مَنْ إِيَّاهُ تَأْمُرُ kimə əmr edirsən, آتِيَا gətirən, edən olduğunu; "Sən əmr etdiyin şeyi etdiyin zaman, əmr etdiyin şəxsi də o işi edərkən taparsan" kimi.

3. Növ

İki muzari feli cəzm edən dörd növdən üçüncüsünə gəldikdə; bu, isim və ya hərf olması barəsində ixtilaf olunan hissədir. Lakin ən düzgün fikrə görə hərfdir. Yəni söhbət etdiyimiz "izmâ" edatı olub, iki muzariyi cəzm edən edatlar arasında yalnız bir dənədir, misalı isə şairin bu sözündə olduğu kimidir;

إِنَّكَ إِذْمَا تَأْتِ مَا أَنْتَ آمِرٌ

Şübhəsiz ki, sən əmr etdiyin şeyi etdiyin zaman

بِهِ تُلْفِ مَنْ إِيَّاهُ تَأْمُرُ آتِيَا

Sənin əmr etdiyin şeyi edən şəxsi görərsən

Beytdə إِذْمَا cəzm edən şərt hərfidir və تَأْتِ və تُلْفِ muzari fellərini cəzm etmişdir. تُلْفِ muzari feli; İfâl babından muzari olub, keçmişi أَلْفَى "rastladı, tapdı, təsadüf etdi" və məstəri isə إِلْفَاءٌ şəklindədir

إِنَّكَ إِذْمَا تَأْتِ مَا أَنْتَ آمِرٌ بِهِ تُلْفِ مَنْ إِيَّاهُ تَأْمُرُ آتِيَا
حَرْفٌ مُشَبَّهٌ بِالْفِعْلِ	إِنََـ
Feli bənzəyən hərf
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، اِسْمُ إِنَّ	ـكَ
Bitişik zamir, fatha üzərində məbni, məhəllən mənsub, "inna"nın ismi
حَرْفُ شَرْطٍ جَازِمٌ، يَجْزِمُ فِعْلَيْنِ	إِذْمَا
Cəzm edən şərt hərfi, iki muzariyi cəzm edir
فِعْلٌ مُضَارِعٌ، فِعْلُ الشَّرْطِ، مَجْزُومٌ بِإِذْمَا وَ عَلاَمَةُ جَزْمِهِ حَذْفُ حَرْفِ الْعِلَّةِ لِأَنَّهُ مِنَ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الْمُعْتَلِّ الْآخِرِ وَ الْفَاعِلُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ أَنْتَ	تَأْتِ
Muzari feli, şərt feli, izma ilə məczum, cəzm əlaməti; Sonu əlamətli muzari fel olduğu üçün əlamət hərfinin hazfi ilədir. Fail: Altında mütləq gizli olan və təqdiri "əntə" olan zamirdir
اِسْمُ الْمَوْصُولِ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، مَفْعُولٌ بِهِ	مَا
İsm-i mevsul, sükun üzərinə məbni, məhəllən mənsub, məf'ulun bih
ضَمِيرٌ مُنْفَصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، مُبْتَدَأٌ	أَنْتَ
Müfəssil zamir, fətə üzərinə məbni, məhəllən mərfu, mübtəda
خَبَرُهُ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	آمِرٌ
Mübtədanın xəbəri, mərfu, rəf əlaməti axırındakı zahir dammə
حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	بِـ
Cər hərfi, kəsrə üzərinə məbni, i'rabda məhəllsizdir
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْبَاءِ	ـهِ
Müttəsil zamir, ba cər hərfi ilə məhəllən məcrur
فِعْلٌ مُضَارِعٌ، جَوَابُ الشَّرْطِ وَ جَزُاؤُهُ، مَجْزُومٌ بِإِذْمَا وَ عَلاَمَةُ جَزْمِهِ حَذْفُ حَرْفِ الْعِلَّةِ لِأَنَّهُ مِنَ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الْمُعْتَلِّ الْآخِرِ وَ الْفَاعِلُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ أَنْتَ	تُلْفِ
Muzari feil, şərtin cavabı və cəzası olan feil, izma ilə məczum, cəzm əlaməti; Axırı illetli muzari feildən olduğu üçün illet hərfinin hazfi ilədir. Fəili: Taxtında vacib müstətir və təqdiri "əntə" olan zamir
اِسْمُ الْمَوْصُولِ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، مَفْعُولٌ بِهِ	مَنْ
İsm-i mevsul, məhəllən mənsub, məf'ulun bih
ضَمِيرٌ مُنْفَصِلٌ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، مَفْعُولٌ مُقَدَّمٌ لِتَأْمُرُ	إِيَّاهُ
Müfəssil zamir, məhəllən mənsub, تأمر feilinin qabaqcıl məf'ulu
فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ	تَأْمُرُ
Muzari feil, mərfu, rəf əlaməti axırındakı zahir dammə
مَفْعُولٌ بِهِ ثَانٍ لِتُلْفِ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ	آتِيَا
تلف feilinin ikinci məf'ulu, mənsub, nəsb əlaməti axırındakı zahir fətə