e. Eyyanə أيان

أَيَّانَ

وَ مِثَالُ أَيَّانَ، قَوْلُكَ؛ أَيَّانَ تَلْقَنِي أُكْرِمْكَ وَ قَوْلُ الشَّاعِرِ؛ فَأَيَّانَ مَا تَعْدِلْ بِهِ الرِّيحُ تَنْزِلِ

وَ مِثَالُ أَيَّانَ eyyane-nin misalına gəldikdə; قَوْلُكَ bu sözündəki kimi; أَيَّانَ تَلْقَنِي أُكْرِمْكَ "Harada mənimlə qarşılaşsan, sənə ikram edərəm" kimi, وَ قَوْلُ الشَّاعِرِ və digər misal isə şairin bu sözündəki kimidir; فَأَيَّانَ haraya, مَا تَعْدِلْ بِهِ onu döndərir, الرِّيحُ külək, تَنْزِلِ ora qonur; "Külək onu haraya sürürsə, ora qonur" kimi.

Eyyane "Harada, hara"

İki muzari feli cəzm edən doqquz isimdən beşincisi eyyane-dir, misalı;  

أَيَّانَ تَلْقَنِي أُكْرِمْكَ

"Harada mənimlə qarşılaşsan, sənə ikram edərəm" ifadəsində أَيَّانَ cəzm edən şərt ismidir, تَلْقَى və أُكْرِمُ muzari fellərini cəzm edib. İlk cəzm etdiyi تَلْقَ muzari feli şərt, ikinci cəzm etdiyi أُكْرِمْ muzari feli isə o şərt felinə cavab və cəza feli olmuşdur.

Digər misalı isə şairin bu beytində olduğu kimidir;

فَأَيَّانَ مَا تَعْدِلْ بِهِ الرِّيحُ تَنْزِلِ

"Külək onu hara sürürsə (döndərirsə), ora qonur" kimi. Bu ifadədə isə أَيَّانَ cəzm edən şərt ismi, تَعْدِلُ və تَنْزِلُ muzari fellərini şərt və cəza olaraq meczum edib.

Beytin ilk hissəsi;

إِذَا النَّعْجَةُ الْعَجْفَاءُ كَانَتْ بِقَفْرَةٍ

"Arıq dişi qoyun səhrada (çöldə) olanda" şəklindədir.

Muzari feil, şərtin cavabı və cəzası olan feil, eyyane ilə məczum, cəzm əlaməti zahir sükun. Fail: Taxtında mütləq şəkildə müstətir və təqdiri "mən" olan zamir. ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، مَفْعُولٌ بِهِ Müttəsil zamir, fətə üzərində məbni, mahallən mənsub, məf'ulun bih. فَأَيَّانَ مَا تَعْدِلْ بِهِ الرِّيحُ تَنْزِلِ Külək onu hara fırladırsa, ora enir. عَلَى حَسَبِ مَا قَبْلَهَا Özündən əvvəl gələnə görə olan fa. اِسْمُ شَرْطٍ جَازِمٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، ظَرْفُ مَكَانٍ Cəzm edən şərt ismi, fətə üzərində məbni, mahallən mənsub, məkan zərfi. زَائِدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ Artıq "ma" təsdiq üçün. فِعْلٌ مُضَارِعٌ، فِعْلُ الشَّرْطِ، مَجْزُومٌ بِأَيَّانَ وَ عَلاَمَةُ جَزْمِهِ السُّكُونُ Muzari feil, şərt feili, eyyane ilə məczum, cəzm əlaməti sükundur. حَرْفُ جَرٍّ Cər hərfi. ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْبَاءِ Müttəsil zamir, kəsrə üzərində məbni, ba ilə mahallən məcrur. فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ Fail, mərfu, rəf əlaməti axırında zahir dammə. فِعْلٌ مُضَارِعٌ، جَوَابُ الشَّرْطِ وَ جَزَاؤُهُ، مَجْزُومٌ بِأَيَّانَ وَ عَلاَمَةُ جَزْمِهِ السُّكُونُ وَ حُرِّكَ بِالْكَسْرِ لِأَجْلِ الرَّوِيِّ وَ الْفَاعِلُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ هِيَ Muzari feil, şərtin cavabı və cəzası olan feil, eyyane ilə məczum, cəzm əlaməti zahir sükun. Rəvayət üçün kəsrə ilə hərəkətlənmişdir. Fail: Taxtında mütləq şəkildə müstətir və təqdiri "o" olan zamir. 🤖

أَيَّانَ تَلْقَنِي أُكْرِمْكَ Harada mənimlə qarşılaşsan, sənə ikram edərəm
اِسْمُ شَرْطٍ جَازِمٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، ظَرْفُ مَكَانٍ	أَيَّانَ
Cəzm edən şərt ismi, fətə üzərində mebni, mahallən mənsub, məkan zərfi
فِعْلٌ مُضَارِعٌ، فِعْلُ الشَّرْطِ، مَجْزُومٌ بِأَيَّانَ وَ عَلاَمَةُ جَزْمِهِ حَذْفُ حَرْفِ الْعِلَّةِ لِأَنَّهُ مِنَ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الْمُعْتَلِّ الْآخِرِ وَ الْفَاعِلُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ أَنْتَ	تَلْقَـ
Muzari fel, şərt feli, eyyane ilə meczum, Cəzm alaməti; Sonu əlamətli muzari feli olduğu üçün əlamət hərfinin hazfi ilədir. Fail: Taxtında vacib müstətir və təqdiri "əntə" olan zamir
لِلْوِقَايَةِ	ـنِـ
Qoruma üçün
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، مَفْعُولٌ بِهِ	ـي
Birləşmiş zamir, sükun üzərində mebni, mahallən mənsub, mefulun bih
فِعْلٌ مُضَارِعٌ، جَوَابُ الشَّرْطِ وَ جَزَاؤُهُ، مَجْزُومٌ بِأَيَّانَ وَ عَلاَمَةُ جَزْمِهِ السُّكُونُ وَ الْفَاعِلُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ أَنَا	أُكْرِمْـ