d. Məta متى

مَتَى

وَ مِثَالُ مَتَى، قَوْلُكَ؛ مَتَى تَلْتَفِتْ إِلَى وَاجِبِكَ تَنَلْ رِضَا رَبِّكَ وَ قَوْلُ الشَّاعِرِ؛

أَنَا ابْنُ جَلاَ وَ طَلاَّعُ الثَّنَايَا

مَتَى أَضَعِ الْعِمَامَةَ تَعْرِفُونِي

Metâ'nın misalına gəldikdə; bu sözündəki kimi: مَتَى تَلْتَفِتْ إِلَى وَاجِبِكَ تَنَلْ رِضَا رَبِّكَ "Nə zaman vəzifələrinə diqqət etsən, o zaman Rəbbinin razılığını əldə edərsən" və şairin bu kəlamında olduğu kimi; أَنَا ابْنُ جَلاَ mən tanınmış adamam – deyim olaraq – mən cəlâ, yəni həqiqəti aşkar edən adamın oğluyam, وَ طَلاَّعُ الثَّنَايَا işini bilən – deyim –, مَتَى أَضَعِ الْعِمَامَةَ nə zaman sarığı başıma qoysam, تَعْرِفُونِي məni tanıyarsınız; "Mən tanınmış və işini bilən biriyəm. Sarığı nə zaman başıma qoysam, məni tanıyarsınız" kimi.

Metâ "Nə Zaman"

İki muzari feli cəzm edən doqquz ismin dördüncüsü metâdır, misalı:

مَتَى تَلْتَفِتْ إِلَى وَاجِبِكَ تَنَلْ رِضَا رَبِّكَ

"Nə zaman vəzifələrinə diqqət etsən, o zaman Rəbbinin razılığını əldə edərsən" ifadəsində مَتَى iki muzari feli cəzm edən şərt ismidir. İlk cəzm etdiyi şərt feli تَلْتَفِتْ və ona qarşılıq gələn cavab və cəza feli isə تَنَلْ felidir.

Başqa bir misal şairin bu kəlamında olduğu kimidir:

أَنَا ابْنُ جَلاَ وَ طَلاَّعُ الثَّنَايَا

Mən işinin ehli tanınmış bir adamam (İşləri aşkar edən adamın oğluyam)

مَتَى أَضَعِ الْعِمَامَةَ تَعْرِفُونِي

Sarığı başıma nə zaman qoysam, məni tanıyarsınız

Misalında أَضَعْ və تَعْرِفُوا muzari feləri مَتَى tərəfindən cəzm edilmişdir.

Müttəsil zamir, fətah üzərində məbni, izafət ilə məhəllən məcrur, muzafun ileyh أَنَا ابْنُ جَلاَ وَ طَلاَّعُ الثَّنَايَا مَتَى أَضَعِ الْعِمَامَةَ تَعْرِفُونِي Müfəqqət zamir, məhəllən mərfu, mübtəda Mübtədanın xəbəri, mərfu, mərfu əlaməti zahir dammə, muzaf Mazi feil, təəzzürə görə əlif üzərində müqəddər fətah ilə məbni, fail: təqdiri "huve" olan cavazən müstətir zamir. Mahzuf bir رجل sözünün sifətidir, təqdiri: أَنَا ابْنُ رَجَلٍ جَلاَ الْأُمُورَ "Mən, işləri ortaya çıxaran adamın oğluyam" kimi Ətif hərfi Mübtədanın xəbəri üzərinə matuf, mərfu, mərfu əlaməti zahir dammə, muzaf Muzafun ileyh, məcrur, cərr əlaməti təəzzürə görə əlif üzərində müqəddər kəsrə ilədir Cəzm edən şərt ismi, sükun üzərində məbni, zaman zərfi, məhəllən mənsub Muzari feil, şərt feili, meta ilə məczum, cəzm əlaməti axırındakı zahir sükun, iltika-i sakineyni aradan qaldırmaq üçün kəsrə ilə hərəkələnib. Bu iki hərf dad və əlifdir. Fail: altında vacibən müstətir və təqdiri "ənə" olan zamirdir أضع feilinin mefulun bihi, mənsub, nasb əlaməti axırındakı zahir fətah Muzari feil, şərtin cavabı və cəzası, meta ilə məczum, cəzm əlaməti; Əf'al-i xəmse olduğu üçün nunun hazfi ilədir. Vav: sükun üzərində məbni müttəsil zamir, fail olub məhəllən mərfudur Vikayə üçün Müttəsil zamir, sükun üzərində məbni, məhəllən mənsub, mefulun bih 🤖

مَتَى تَلْتَفِتْ إِلَى وَاجِبِكَ تَنَلْ رِضَا رَبِّكَ Nə zaman vəzifələrinə diqqət etsən, o zaman Rəbbinin razılığını əldə edərsən
اِسْمُ شَرْطٍ جَازِمٌ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، ظَرْفُ زَمَانٍ	مَتَى
Cəzm edən şərt ismi, mahallən mənsub, zaman zərfi
فِعْلٌ مُضَارِعٌ، فِعْلُ الشَّرْطِ، مَجْزُومٌ بِمَتَى وَ عَلاَمَةُ جَزْمِهِ السُّكُونُ الظَّاهِرُ وَ فَاعِلُهُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ أَنْتَ	تَلْتَفِتْ
Muzari fel, şərt feli, metâ ilə məczum, cəzm əlaməti sonundakı zahir sükun. Fəili: Taxtında vacibən müstətir olan və təqdiri "əntə" olan zamir
حَرْفُ جَرٍّ	إِلَى
Hərfi-cər
مَجْرُورٌ بِإِلَى وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ وَ هُوَ مُضَافٌ	وَاجِبِـ
İlə ilə məcrur, cər əlaməti sonundakı zahir kəsrə, muzaf
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْإِضَافَةِ، مُضَافٌ إِلَيْهِ	ـكَ
Müttəsil zamir, fatha üzərində məbni, izafət ilə mahallən məcrur, muzafun iləyh
فِعْلٌ مُضَارِعٌ، جَوَابُ الشَّرْطِ وَ جَزَاؤُهُ، مَجْزُومٌ بِمَتَى وَ عَلاَمَةُ جَزْمِهِ السُّكُونُ الظَّاهِرُ وَ فَاعِلُهُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ أَنْتَ	تَنَلْ
Muzari fel, şərtin cavabı və cəzası olan fel, metâ ilə məczum, cəzm əlaməti sonundakı zahir sükun. Fəili: Taxtında vacibən müstətir olan və təqdiri "əntə" olan zamir
مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ فَتْحَةٌ مُقَدَّرَةٌ عَلَى الْأَلِفِ لِلتَّعَذُّرِ وَ هُوَ مُضَافٌ	رِضَا
Məf'ulun bih, mənsub, nasb əlaməti təəzzürdən dolayı zahir fathanın aşkar olmasının maneə olmasından dolayı əlif üzərində müqəddər bir fatha. Muzaf
مُضَافٌ إِلَيْهِ، مَجْرُورٌ بِالْإِضَافَةِ وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ وَ هُوَ مُضَافٌ	رَبِّـ
Muzafun iləyh, izafət ilə məcrur, cər əlaməti zahir kəsrə və muzaf
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْإِضَافَةِ، مُضَافٌ إِلَيْهِ	ـكَ