2. Ləmmə
لَمَّا
أَمَّا لَمَّا، فَنَحْوُ مِثْلِ لَمْ فِي النَّفْيِ وَ الْجَزْمِ وَ الْقَلْبِ، نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى؛ لَمَّا يَذُوقُوا عَذَابِ سورة ص ٨
Lemma’ya gəldikdə; o da lem kimi, inkar etməkdə, cəzm etməkdə və qəlb etməkdə lemə bənzəyir. Allah-Təalanın bu kəlamında olduğu kimi; -Ayənin tamı- ءَ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذَابِ “Zikr aramızdan ona mı endirildi?” Əksinə, onlar mənim zikrim barədə şübhə içindədirlər və hələ mənim əzabımı dadmayıblar.” Sad surəsi, 8-ci ayə.
Lemma
Muzari feli cəzm edən altı hərfdən ikincisi lemma’dır. Lemma, qəlb, inkar və cəzm etməkdə lem kimidir. Lakin lem ilə lemma arasında bir fərq var. Lem, keçmişdə bir işin tamamilə baş vermədiyini bildirir, lemma isə keçmişdə bir işin hələ baş vermədiyini bildirir. Allah-Təalanın Sad surəsinin 8-ci ayəsində olduğu kimi;
ءَ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذَابِ
“Zikr aramızdan ona mı endirildi?” Əksinə, onlar mənim zikrim barədə şübhə içindədirlər və hələ mənim əzabımı dadmayıblar.” ayəsindəki لَمَّا يَذُوقُوا ifadəsi bizim mövzumuzla əlaqəli hissədir. Muzari felin merfu halı يَذُوقُونَ-dır. Muzari felin əvvəlinə cəzm edən lemma edatı gəldiyi üçün fel cəzm olunub və cəzm alaməti muzari felin efal-i xamse-dən olması səbəbilə nunun hazfi ilə baş verib və لَمَّا يَذُوقُوا olub. Muzari felin sonuna, nun hazf edildikdən sonra gələn elif, fərqdir. Yəni felin müfrədi ilə cəmi bir-birinə qarışmasın deyə.
| ءَ اُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذَابِ سورة ص ٨ | |
| حَرْفُ اسْتِفْهَامٍ لِلْإِنْكَارِي | ءَ |
| İnkar sual hərfi | |
| فِعْلٌ مَاضٍ لِلْمَجْهُولِ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ | أُنْزِلَ |
| Məchul keçmiş fel, fətə üzərində məbni | |
| حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ | عَلَيْـ |
| َCər hərfi, sükun üzərində məbni, i'rabda yeri yoxdur | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِعَلَى | ـهِ |
| Birləşik zamir, kəsrə üzərində məbni, 'Alə ilə məhəllən məcrur | |
| نَائِبُ الْفَاعِلُ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | الذِّكْرُ |
| Naib fail, merfu, ref alaməti sonundakı zahir dammə | |
| حَرْفُ جَرٍّ | مِنْ |
| Cər hərfi | |
| مَجْرُورٌ بِمِنْ، وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ وَ هُوَ مُضَافٌ | بَيْنِـ |
| Min ilə məcrur, cər alaməti kəsrə, muzaf | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْإِضَافَةِ، مُضَافٌ إِلَيْهِ | ـنَا |
| Birləşik zamir, sükun üzərində məbni, izafət ilə məhəllən məcrur, muzafun ileyh | |
| حَرْفُ إِضَرَابٍ | بَلْ |
| İdrab hərfi | |
| ضَمِيرٌ مُنْفَصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ، مُبْتَدَأٌ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ | هُـ |
| Müfəssil zamir, zəm üzərində məbni, mübtəda, məhələn mərfu | |
| عَلاَمَةُ جَمْعِ الذُّكُورِ | ـمْ |
| Cəmi zükur əlaməti | |
| حَرْفُ جَرٍّ | فِي |
| َHərfi-cər | |
| مَجْرُورٌ بِفِي، عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | شَكٍّ |
| "Fi" ilə məcrur, cər əlaməti axırındakı zahir kəsrədir | |
| حَرْفُ جَرٍّ | مِنْ |
| Hərfi-cər | |
| مَجْرُورٌ بِمِنْ، عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ وَ هُوَ مُضَافٌ | ذِكْرِ |
| "Min" ilə məcrur, cər əlaməti axırındakı zahir kəsrə, muzaf | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْإِضَافَةِ، مُضَافٌ إِلَيْهِ | ي |
| Müttəsil zamir, sükun üzərində məbni, izafət ilə məhələn məcrur, muzafun-ileyh | |
| حَرْفُ إِضَرَابٍ | بَلْ |
| İdrab hərfi | |
| حَرْفُ نَفْيٍ وَ جَزْمٍ وَ قَلْبٍ | لَمَّا |
| Nəfy, cəzm və qəlb hərfi | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَجْزُومٌ بِلَمَّا وَ عَلاَمَةُ جَزْمِهِ حَذْفُ النُّونِ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَفْعَالِ الْخَمْسَةِ وَ الْوَاوُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، فَاعِلٌ. وَ الْأَلِفُ؛ فَارِقَةٌ | يَذُوقُوا |
| Muzari feil, lemma ilə məczum, cəzm əlaməti; Əf'al-i xamsədən olduğu üçün nunun hazfi. Vav: müttəsil zamir, sükun üzərində məbni, məhələn mərfu, fail. Əlif: farika | |
| مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ فَتْحَةٌ مُقَدَّرَةٌ عَلَى مَا قَبْلَ يَاءِ الْمَحْذُوفَةِ وَ هُوَ مُضَافٌ وَ الْيَاءُ الْمَحْذُوفَةُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْإِضَافَةٍ، مُضَافٌ إِلَيْهِ وَ أَصْلُهُ؛ عَذَابِي. وَ حُذِفَتِ الْيَاءُ تَخْفِيفًا | عَذَابِ |
| Məf'ulun bih, mənsub, nəsb əlaməti məhzuf ya'nın əvvəlində olan müqəddər fətə ilədir. Muzafdır. Məzhuf ya: müttəsil zamir, sükun üzərində məbni, izafət ilə məhələn məcrur, muzafun-ileyh. Sözün əsli: عذابي şəklindədir. Ya hərfi yüngüllük üçün hazf olunub. | |