1. Ləm
لَمْ
أَمَّا لَمْ؛ فَحَرْفُ نَفْيٍ وَ جَزْمٍ وَ قَلْبٍ، نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى؛ لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا سورة البينة ١ وَ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ؛ قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا سورة الحجرات ١٤
Lem’e gəldikdə; bu lem də; nefy edən hərfdir, cəzm edən hərfdir, qəlb edən hərfdir, Allah-Təalanın bu kəlamında olduğu kimi; لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا “İnkar edənlər olmadılar..” Beyyinə surəsi 1-ci ayə, və Sübhan olanın bu kəlamında olduğu kimi; قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا “De ki: Siz inanmadınız!” Hucurat surəsi 14-cü ayə
Lem
Muzari feli cəzm edən altı hərfdən birincisi lem’dir. Lem, nefy, cəzm və qəlb hərfidir. Üzərinə gəldiyi muzari felin mənasını nefy edir, ləfzini cəzm edir və mənasını keçmiş felə çevirir, Allah-Təalanın bu şərif kəlamında olduğu kimi;
لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَ الْمُشْرِكِينَ مُنْفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمْ الْبَيِّنَةُ
“Kitab əhli və müşriklərdən inkar edənlər, onlara açıq dəlil gələnə qədər olduqları vəziyyətdən ayrılmadılar” ayəsində يَكُونُ feli lem ilə cəzm olunmuşdur.
Başqa bir misal isə;
قَالَتِ الْأَعْرَابُ اٰمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لٰكِنْ قُولُٓوا أَسْلَمْنَا وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ
“Ərəblər dedilər: İman gətirdik. De ki: Siz iman gətirmədiniz! Ancaq İslama girdik deyin. Çünki hələ iman qəlblərinizə daxil olmamışdır..” Hucurat surəsi 14-cü ayə.
| Merfu Muzari Fel | Meczum Muzari Fel |
| يَكُونُ | لَمْ يَكُنْ |
| تُؤْمِنُونَ | لَمْ تُؤْمِنُوا |
| لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَ الْمُشْرِكِينَ مُنْفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمْ الْبَيِّنَةُ سورة البينة ١ | |
| حَرْفُ نَفْيٍ وَ جَزْمٍ وَ قَلْبٍ | لَمْ |
| Nefy, cəzm və qəlb hərfi | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ نَاقِصٌ، مَجْزُومٌ بِلَمْ وَ عَلاَمَةُ جَزْمِهِ السُّكُونُ الظَّاهِرُ وَ قَدْ حُرِّكَ بِالْكَسْرِ مَنْعًا لِإِلْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ | يَكُنِ |
| Nakıs muzari fel, lem ilə meczum, cəzm əlaməti zahir sükun, iki sükunlu hərfin qarşılaşmasını önləmək üçün kəsrə ilə hərəkələndi (Vav da iki sükunlu hərfin qarşılaşmasından dolayı hazf edildi) | |
| اِسْمُ الْمَوْصُولِ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، اِسْمُ يَكُنْ | الَّذِينَ |
| İsm-i məvsul, fatha üzərində mebni, məhələn merfu, yekun nakıs felinin ismi | |
| فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ لِإِتِّصَالِ بِوَاوِ الْجَمَاعَةِ وَ الْوَاوُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، فَاعِلٌ وَ الْأَلِفُ؛ فَارِقَةٌ | كَفَرُوا |
| Mazi fel, cəmi vavı birləşməsi ilə damma üzərində mebni. Vav: Birləşmiş zamir, sükun üzərində mebni, məhələn merfu, fail. Elif: Müfredi ilə qarışmasın deyə ayırıcı | |
| حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ | مِنْ |
| Cər hərfi, sükun üzərində mebni, i'rabdan məhəli yoxdur | |
| مَجْرُورٌ بِمِنْ وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ وَ هُوَ مُضَافٌ | أَهْلِ |
| Min cər hərfi ilə mecrur isim, cər əlaməti sonundakı zahir kəsrə. Muzaf | |
| مُضَافٌ إِلَيْهِ، مَجْرُورٌ وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | الْكِتَابِ |
| Muzafun ileyh, mecrur, cər əlaməti sonundakı zahir kəsrə | |
| حَرْفُ عَطْفٍ | وَ |
| Atıf hərfi | |
| مَعْطُوفٌ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ، مَجْرُورٌ وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْيَاءُ نِيَابَةً عَنِ الْكَسْرَةِ لِأَنَّهُ مِنْ جَمْعِ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ وَ النُّونُ؛ عِوَضٌ عَنِ التَّنْوِينِ فِي مُفْرَدِهِ | الْمُشْرِكِينَ |
| Ehli l-kitabi sözünə matuf, mecrur, cər əlaməti; cəmi müzəkkər salim isimdən olduğu üçün kəsrədən naib olan ya ilədir. Nun: Müfredindəki tenvindən əvəzdir | |
| خَبَرُ يَكُنْ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْيَاءُ نِيَابَةً عَنِ الْفَتْحَةِ لِأَنَّهُ مِنْ جَمْعِ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ وَ النُّونُ؛ عِوَضٌ عَنِ التَّنْوِينِ فِي مُفْرَدِهِ | مُنْفَكِّينَ |
| Yekun nakıs felinin xəbəri, mansub, nasb əlaməti; cəmi müzəkkər salim isimdən olduğu üçün fethadan naib olan ya ilədir. Nun: Müfredindəki tenvindən əvəzdir | |
| حَرْفُ جَرٍّ وَ غَايَةٍ | حَتَّى |
| Məqsəd və cər hərfi | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَنْصُوبٌ بِأَنْ مُضْمَرَةً وُجُوبًا بَعْدَ حَتَّى وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ | تَأْتِيَ |
| Muzari fel, Hatta'dan sonra mütləq şəkildə gizli bir "ən" ilə mansub, nasb əlaməti zahir fetha | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، مَفْعُولٌ بِهِ مُقَدَّمٌ | ـهُـ |
| Birləşmiş zamir, damma üzərində mebni, məhələn mansub, qabaqcadan mefulun bih | |
| عَلاَمَةُ جَمْعِ الذُّكُورِ | ـمْ |
| Cəmi müzəkkər əlaməti | |
| فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | الْبَيِّنَةُ |
| Fail, merfu, ref əlaməti sonundakı zahir damma | |
| قَالَتِ الْأَعْرَابُ اٰمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لٰكِنْ قُولُٓوا أَسْلَمْنَا وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ.. Hucurat surəsi 14 | |
| Keçmiş feil, fətah üzərində məbni | قَالَ |
| Keçmiş feil, fətah üzərində məbni | |
| Sakit tə'nis əlaməti, iki sakitin qarşılaşmasını önləmək üçün kəsrə ilə hərəkələndi | ـتِ |
| Sakit tə'nis əlaməti, iki sakitin qarşılaşmasını önləmək üçün kəsrə ilə hərəkələndi | |
| Fail, mərfu, mərfu əlaməti axırındakı zahir dammə | الْأَعْرَابُ |
| Fail, mərfu, mərfu əlaməti axırındakı zahir dammə | |
| Keçmiş feil, özünə hərəkətli mərfu zamir birləşməsi ilə sükun üzərində məbni | اٰمَنْـ |
| Keçmiş feil, özünə hərəkətli mərfu zamir birləşməsi ilə sükun üzərində məbni | |
| Birləşik zamir, sükun üzərində məbni, yerində mərfu, fail | ـنَا |
| Birləşik zamir, sükun üzərində məbni, yerində mərfu, fail | |
| Əmr feili, axırındakı zahir sükun üzərində məbni | قُلْ |
| Əmr feili, axırındakı zahir sükun üzərində məbni | |
| Nəfy, cəzm və qəlb hərfi | لَمْ |
| Nəfy, cəzm və qəlb hərfi | |
| İndiki zaman feili, lam ilə cəzm olunmuş, cəzm əlaməti: beş feil növündən olduğu üçün nunun silinməsi. Vav: birləşik zamir, sükun üzərində məbni, yerində mərfu, fail. Əlif: fərqləndirici üçün | تُؤْمِنُوا |
| İndiki zaman feili, lam ilə cəzm olunmuş, cəzm əlaməti: beş feil növündən olduğu üçün nunun silinməsi. Vav: birləşik zamir, sükun üzərində məbni, yerində mərfu, fail. Əlif: fərqləndirici üçün | |
| Artıq hərf | وَ |
| Artıq hərf | |
| İstidrək mənasında bağlayıcı hərf | لٰكِنْ |
| İstidrək mənasında bağlayıcı hərf | |
| Əmr feili, nunun silinməsi üzərində məbni. Vav: birləşik zamir, sükun üzərində məbni, yerində mərfu, fail. Əlif: fərqləndirici | قُولُٓوا |
| Əmr feili, nunun silinməsi üzərində məbni. Vav: birləşik zamir, sükun üzərində məbni, yerində mərfu, fail. Əlif: fərqləndirici | |
| Keçmiş feil, özünə hərəkətli mərfu zamir birləşməsi ilə sükun üzərində məbni | أَسْلَمْـ |
| Keçmiş feil, özünə hərəkətli mərfu zamir birləşməsi ilə sükun üzərində məbni | |
| Birləşik zamir, sükun üzərində məbni, yerində mərfu, fail | ـنَا |
| Birləşik zamir, sükun üzərində məbni, yerində mərfu, fail | |
| Vav-ı hal | وَ |
| Vav-ı hal | |
| Nəfy, cəzm və qəlb hərfi | لَمَّا |
| Nəfy, cəzm və qəlb hərfi | |
| İndiki zaman feili, lamma ilə cəzm olunmuş, cəzm əlaməti axırındakı zahir sükun, lakin iki sakitin qarşılaşmasını önləmək üçün kəsrə ilə hərəkələndi | يَدْخُلِ |
| İndiki zaman feili, lamma ilə cəzm olunmuş, cəzm əlaməti axırındakı zahir sükun, lakin iki sakitin qarşılaşmasını önləmək üçün kəsrə ilə hərəkələndi | |
| Fail, mərfu, mərfu əlaməti axırındakı zahir dammə | الْإِيمَانُ |
| Fail, mərfu, mərfu əlaməti axırındakı zahir dammə | |
| Cər hərfi, sükun üzərində məbni, i'rabda yeri yoxdur | فِي |
| Cər hərfi, sükun üzərində məbni, i'rabda yeri yoxdur | |
| Fi ilə məcrur, cər əlaməti; cəm təksir isimdən olduğu üçün axırındakı zahir kəsrə, muzaf | قُلُوبِـ |
| Fi ilə məcrur, cər əlaməti; cəm təksir isimdən olduğu üçün axırındakı zahir kəsrə, muzaf | |
| Birləşik zamir, dammə üzərində məbni, izafət ilə yerində məcrur, muzafun iləyh | ـكُـ |
| Birləşik zamir, dammə üzərində məbni, izafət ilə yerində məcrur, muzafun iləyh | |
| Kişi cəmi əlaməti | ـمْ |
| Kişi cəmi əlaməti | |