Fâ-i Səbəbiyyə və Vav-ı Məiyyə Haqqında Bir İzah

فَصْلٌ فِي الْمَوْضُوعِ

Bəzi alimlər bu fey və vavdan əvvəl gələn doqquz şeyi bir beytə cəmləyiblər və o belədir:

Əmr et, dua et, qadağan et, soruş, təqdim et, təşviq üçün

Arzu et, ümid et, həmçinin nefy də tam oldu

Müəllif isə onların səkkiz olduğunu qeyd edib, çünki o, ümid (reca) halını nəzərə almayıb.

Bəzi alimlər bu doqquz şeyi (nefy, əmr, dua, qadağa, istifham, təqdim, təşviq, arzu və ümid) cəmləyiblər. Bu doqquz şey fey-i səbəbiyyə və vav-i məiyyədən əvvəl gəlir, yəni onlardan öncə olur və bir beytə toplanıb. O beyt belədir: əmr et, dua et, qadağan et, soruş, təqdim et, onları təşviq üçün, arzu et, ümid et, həmçinin nefy də belədir, bu ikisi, yəni nefy və tələb (buradan səkkiz hal çıxır) bir beytə cəmlənib. Müəllif isə qeyd edib ki, onların səkkiz olduğunu, yəni fey-i səbəbiyyə və ya vav-i məiyyədən sonra mütləq gizli "ən" ilə muzari feli nəsb etmək üçün nefy və tələb cümlələrinin cavabında gəlməsi şərt qoyulub. Yəni birinci hal nefy idi, ikinci hal isə tələbdir. Tələbdən isə əmr, dua, qadağa, istifham, təqdim, təşviq, arzu və ümid olmaqla səkkiz hal nəzərdə tutulur. Bu səkkiz hal ilə nefy cəmi doqquz hal olur. Lakin müəllif səkkiz hal deyə qeyd edib, çünki müəllif ümid halını (reca) nəzərə almayıb.

Mövzu Haqqında Bir Fasıl

Fey-i səbəbiyyə və vav-i məiyyədən sonra mütləq gizli "ən" ilə muzari feli nəsb etmək üçün nefy və tələb cümlələrinin cavabında gəlməsi şərt qoyulub. Nefydən mənfi hal anlaşılır, tələbdən isə əmr, dua, qadağa, istifham, təqdim, təşviq, arzu və ümid halı anlaşılır. Nefy və tələbin ifadə etdiyi bu səkkiz hal ilə birlikdə cəmi doqquz hal olur və bu halların cavabında gələn fey-i səbəbiyyə və vav-i məiyyə mütləq gizli "ən" vasitəsilə qarşısına aldığı muzari feli nəsb edir. Bu doqquz hal bəzi alimlər tərəfindən bir beytə toplanıb.

مُرْ وَ ادْعُ وَ انْهَ وَ سَلْ وَ اعْرِضْ لِحَضِّهِمْ

Əmr, dua, nəhy, istifham, ərz, təşviq

“Əmr et, dua et, nəhy et, soruş, ərz et, onları təşviq üçün”

تَمَنَّ وَ ارْجُ كَذَلِكَ النَّفْيُ قَدْ كَمُلاَ

Təmannə, rica, eyni şəkildə nəfi, ikisi tamamlandı

“Təmannə et, ümid et, eyni şəkildə nəfi də et, beləliklə nəfi və tələb (özündən başa düşülən 8 şey ilə) ikisi tamamlanmışdır.”

Müəllif, nəfi və tələb üçün ümumilikdə səkkiz demişdi, lakin rica’ya etibar etmədiyi üçün. Beytdə doqquz dəlil vardır.

Qeyd: Müəllifin, yəni Acurrumiyye mətninin sahibinin bu kitabda nəfi və tələb ümumilikdə səkkiz olduğunu dediyi bir yer yoxdur. Bəziləri başqa bir yerdə, yəni başqa bir kitabında olduğunu deyirlər. Bu hal-hazırda bizi maraqlandırmır. Şərhçi, Fa-i səbəbiyyə və vav-ı məiyyə ilə nəfi və ya tələb bildirən cümlələrə cavab verilərək muzari fiilin mütləq mudmer bir "ən" ilə nəsb edildiyini bildirir. Burada Şərhçi tələbə də əmr, dua, nəhy, istifham, ərz, təşviq, təmannə və rica olmaqla səkkiz şeyin nəzərdə tutulduğunu vurğulamışdır və nəfi ilə birlikdə doqquz şeyin cavabında fa və vav vaki olaraq mütləq mudmer bir "ən" ilə muzariyi nəsb edirlər deyə bəyan etmişdir. Bəzi alimlər də nəfi və tələb olaraq iki, lakin nəfi və tələbə aid olan 8 şey ilə birlikdə ümumilikdə bu 9 şeyi yuxarıda verilən beytdə olduğu kimi zikr etmişlər.

Buna baxmayaraq Müəllifin rica’ya etibar etmədiyi qeyd olunmuşdur. Bu səbəbdən müəllif bu hissələri 8 olaraq bəyan edir deyilib. Lakin əlimizdəki Acurrumiyye qeydlərində belə bir bəyan yoxdur. Rica’nın cavabında gələn fa və ya vav’ın mütləq mudmer bir "ən" ilə muzariyi nəsb etməsi güman ki, Müəllif üçün çox da vacib deyildi. Bilmirik. Lakin Şərhçi ümumilikdə 9 hissə saymışdır və belə cümlələrdə cavab fa-i səbəbiyyə və ya vav-ı məiyyə ilə verilirsə, o halda önlərindəki muzariyi mütləq mudmer olan bir "ən" nəsb edir.