5. Ev

أَوْ

اَلْحَرْفُ الْخَامِسُ، أَوْ؛ وَ يُشْتَرَطُ فِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى إِلاَّ أَوْ بِمَعْنَى إِلَى وَ ضَابِطُ الْأُولَى؛ أَنْ يَكُونَ مَا بَعْدَهَا يَنْقَضِي دُفْعَةً وَاخِدَةً، نَحْوُ؛ لَأَقْتُلَنَّ الْكَافِرَ أَوْ يُسْلِمَ وَ ضَابِطُ الثَّانِيَةِ؛ أَنْ يَكُونَ مَا بَعْدَهَا يَنْقَضِي شَيْئًا فَشَيْئًا، نَحْوُ قَوْلِ الشَّاعِرِ؛

لَأَسْتَسْهِلَنَّ الصَّعْبَ أَوْ أُدْرِكَ الْمُنَى

فَمَا انْقَادَتِ الْآمَالُ إِلاَّ لِصَابِرِ

اَلْحَرْفُ الْخَامِسُ Müəllifin üç hissəyə ayırdığı muzariyi nasb edən ədatlar içərisində üçüncü hissə olan vücuben mudmer bir "ən" vasitəsilə muzariyi nasb edən və beş hərfdən ibarət olan hərflərin beşincisi; أَوْ "ev" (və ya, ya da) hərfidir. وَ يُشْتَرَطُ və şərt qoyulur, فِي هَذِهِ الْكَلِمَةِ bu kəlmədə, أَنْ تَكُونَ olması, بِمَعْنَى إِلاَّ "illa" mənasında, أَوْ və ya; بِمَعْنَى إِلَى "ila" mənasında, وَ ضَابِطُ الْأُولَى birinci qayda, yəni "ev"in "illa" mənasında olub işləməsi; أَنْ يَكُونَ olmasıdır, مَا بَعْدَهَا bu "ev" ədatından sonra, يَنْقَضِي tükənir, azalır, sona çatır, دُفْعَةً وَاخِدَةً bir dəfəlik, bir anda, نَحْوُ misal olaraq; لَأَقْتُلَنَّ الْكَافِرَ أَوْ يُسْلِمَ "Mütləq kafiri öldürəcəyəm, ancaq müsəlman olsa istisna & İnkar edən mütləq öldürüləcək, ya da müsəlman olsa o zaman öldürməyəcəyəm" kimi "ev" ədatı "illa" mənasında istifadə olunub. وَ ضَابِطُ الثَّانِيَةِ ikinci qayda, yəni "ev"in "ila" mənasında olub işləməsi; أَنْ يَكُونَ olmasıdır, مَا بَعْدَهَا bu "ev" ədatından sonra, يَنْقَضِي tükənir, azalır, شَيْئًا فَشَيْئًا mərhələ-mərhələ, tədricən, نَحْوُ قَوْلِ الشَّاعِرِ şairin bu sözündə olduğu kimi; لَأَسْتَسْهِلَنَّ əlbəttə asanlaşdıracağam, الصَّعْبَ çətin olanı, أَوْ أُدْرِكَ الْمُنَى arzuları, istəkləri əldə edənə qədər, فَمَا انْقَادَتِ çünki boyun əyməzlər, الْآمَالُ arzular, إِلاَّ لِصَابِرِ yalnız səbir edənə boyun əyərlər, "Mütləq arzuları əldə edənə qədər çətini asanlaşdıracağam, çünki arzular yalnız səbir edənə boyun əyər" kimi. Bu beytə istəkləri əldə etmək mərhələ-mərhələ olacağı üçün "ev" "ila" mənasında istifadə olunub. أَوْ أُدْرِكَ ifadəsinin də əsli أَوْ أَنْ أُدْرَكَ şəklindədir.

Ev

Önünə vücuben mudmer bir "ən" alıb muzari feli nasb edən hərflərin beşincisi "ev" ədatıdır. Bu kəlmənin cümlə içində "illa" və ya "ila" mənasında istifadə olunması şərt qoyulub. Birinci şərt olan "illa" mənasında istifadə olunmasının qaydası, bu "ev" ədatından sonra gələn bir dəfəlik tükənməlidir, misal:

لَأَقْتُلَنَّ الْكَافِرَ أَوْ يُسْلِمَ

"Mütləq kafiri öldürəcəyəm, ancaq müsəlman olsa istisna & İnkar edən mütləq öldürüləcək, ya da müsəlman olsa o zaman öldürməyəcəyəm" kimi. Bu tərkibdə "ev" ədatından sonra gələn muzari fel mansubdur. Bu muzari feli, "ev"in önündə vücuben mudmer olan bir "ən" nasb edib. Əsli isə أَوْ أَنْ يُسْلِمَ şəklindədir. Əgər qarşıdakı insan müsəlman olduğu anda, yəni دُفْعَةً وَاحِدَةً bir dəfəlik bir hərəkəti ilə küfrdən dönüb (küfrü sona çatdırıb) ölümdən xilas olacaq. Bu hər nə qədər misal olsa da heç kim qılıncı görüb ölüm qorxusu ilə həqiqətən iman edə bilməz. İman ağıl və ruhidir və ağıllı insanların əməlidir. Qısası, "ev" ədatının cümlə içində önündəki muzari feli vücuben mudmer bir "ən" ilə nasb etməsi "illa" mənasında olmasına bağlıdır. Bu ədatın "illa" mənasında olması üçün də bir istisna olmalıdır. Bu istisna isə "ev"dən sonra gələn mansub muzari felin mənasında yer almalıdır və bir dəfəlik hökmü pozmalıdır. Əgər bir cümlədə "ev" ədatından sonra muzari fel gəlirsə, bu şərtləri yadda saxlayıb o muzari felin nasb olunub-olunmayacağına və mənanın da istisna mənası qazanıb-qazanmayacağına diqqət edək. أَوْ يُسْلَمَ ifadəsi أَوْ أَنْ يُسْلِمَ şəklindədir. Müsəlman olmaq və küfrü yox etmək bir dəfəlik baş verdiyi üçün buradakı "ev", "illa" mənasında olub ifadəmiz əslində إِلاَّ أَنْ يُسْلِمَ "ancaq müsəlman olması istisna" mənası qazanır. "Ən" ilə muzariyi masdara təvil etdikdən sonra cümlənin təqdiri:

وَ اللهِ لَيَكُونَنَّ قَتْلٌ مِنِّي لِلْكَافِرِ أَوْ إِسْلاَمٌ مِنْهُ

"Allaha and olsun ki, məndən kafirə qarşı bir ölüm olacaq, ya da ondan islam olarsa bu ölüm olmayacaq, yəni müsəlman olması qətli maneə olacaq" kimi.

İkinci qayda isə yuxarıda izah ediləndən bir az fərqli olaraq "ev" ədatının "ila" mənasında olmasıdır. Bunun üçün də "ev" ədatından sonra gələn muzari feli mənası yuxarıdakı kimi bir anda deyil, tədricən, mərhələ-mərhələ, addım-addım baş verən bir hal olmalıdır, misal isə şairin bu sözündə olduğu kimidir:

لَأَسْتَسْهِلَنَّ الصَّعْبَ أَوْ أُدْرِكَ الْمُنَى

Arzuları əldə edənə qədər əlbəttə çətini asanlaşdıracağam

فَمَا انْقَادَتِ الْآمَالُ إِلاَّ لِصَابِرِ

Çünki arzular yalnız səbir edənə boyun əyər

Bu misalda أَوْ أُدْرِكَ الْمُنَى ifadəsi أَوْ أَنْ أُدْرِكَ الْمُنَى şəklindədir. Arzuların əldə olunması bir anda deyil, tədricən baş verəcəyi üçün buradakı "ev", "ila" mənasında istifadə olunub, yəni إِلَى أَنْ أُدْرِكَ الْمُنَى şəklindədir.

"Ən" ilə muzariyi masdara təvil etdikdən sonra cümlənin təqdiri isə:

وَ اللهِ لَيَكُونَنَّ مِنِّي إِسْتِسْهَالٌ لِلصَّعْبِ أَوْ إِدْرَاكٌ لِلْمُنَى

"Allaha and olsun ki, arzuları əldə etmək üçün məndən çətinə qarşı bir asanlıq olacaq" kimi.

İllâ mənasında olan atıf hərfi Muzari feil, 'ev'dən sonra vacib şəkildə gizli 'ən' ilə mənsub, mənsubluq əlaməti aşkar fətə. Fail: Altında icazən gizli və təqdiri "huvə" olan zamir لَأَسْتَسْهِلَنَّ الصَّعْبَ أَوْ أُدْرِكَ الْمُنَى فَمَا انْقَادَتِ الْآمَالُ إِلاَّ لِصَابِرِ Cavabsız bir qəsəm cümləsində olan Ləm Muzari feil, ona şəkilli tə'kid nunu birləşməsi ilə fətə üzərində məbni, faili: təqdiri "ənə" olan və vacib şəkildə gizli olan zamir Te'kid nunu (qalın), i'rabda yeri yoxdur Məf'ulun bih, mənsub, mənsubluq əlaməti sonundakı aşkar fətə İllâ mənasında olan atıf hərfi Muzari feil, 'ev'dən sonra vacib şəkildə gizli 'ən' ilə mənsub, mənsubluq əlaməti aşkar fətə. Fail: Altında vacib şəkildə gizli və təqdiri "ənə" olan zamir Məf'ulun bih, mənsub, mənsubluq əlaməti çətinlikdən dolayı əlif üzərində müqəddər fətə Səbəb bildirən hərf Nəfi (olumsuzluq) hərfi Fətə üzərində məbni keçmiş feil Ta-i tə'nis-i sakinə, iki sakinin qarşılaşmasını önləmək üçün kəsrə ilə hərəkələndi, i'rabda yeri yoxdur Fail, mərfu, mərfuluq əlaməti sonundakı aşkar dammə İstisna hərfi Hərfi-cər, kəsrə üzərində məbni, i'rabda yeri yoxdur Ləm hərfi-cəri ilə məcrur, cər əlaməti sonundakı aşkar kəsrə 🤖

لَأَقْتُلَنَّ الْكَافِرَ أَوْ يُسْلِمَ Mütləq kafiri öldürəcəyəm, ancaq müsəlman olsa istisna
وَاقِعَةٌ فِي جَوَابِ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ	لَـ
Mahzuf bir andın cavabında vaki olan Lam
فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ لِإِتِّصَالِهِ بِنُونِ التَّوْكِيدِ الثَّقِيلَةِ وَ الْفَاعِلُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا، تَقْدِيرُهُ؛ أَنَا	أَقْتُلَ
Muzari fel, ona şəkil tə'kid nunu birləşməsi ilə fatha üzərində mebni, Fəili: Təqdiri "ənə" olan və vücuben müstətir olan zamir
نُونُ التَّوْكِيدِ الثَّقِيلَةُ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	ـنَّ
Nun-u Tə'kid-i Səqilə, İrabdan məhəlli yoxdur
مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	الْكَافِرَ
Məfulun bih, mansub, nasb əlaməti sonundakı zahir fatha
حَرْفُ عَطْفٍ بِمَعْنَى إِلاَّ	أَوْ