b7. Təmməni
اَلتَّمَنِّي
وَ أَمَّا التَّمَنِّي، فَهُوَ طَلَبُ الْمُسْتَحِيلِ أَوْ مَا فِيهِ عُسْرٌ، نَحْوُ قَوْلِ الشَّاعِرِ؛
لَيْتَ الْكَوَاكِبَ تَدْنُو لِي فَأَنْظِمَهَا
عُقُودَ مَدْحٍ فَمَا أَرْضَى لَكُمْ كَلِمِي
وَ مِثْلُهُ قَوْلِ الْآخَرِ؛
أَلاَ لَيْتَ الشَّبَابَ يَعُودُ يَوْمًا
فَأُخْبِرَهُ بِمَا فَعَلَ الْمَشِيبُ
وَ نَحْوُ؛ لَيْتَ لِي مَالاً فَأَحُجَّ مِنْهُ
وَ أَمَّا التَّمَنِّي Temenniyə gəldikdə; فَهُوَ o da; طَلَبُ الْمُسْتَحِيلِ mümkünsüzü (müstəhil) istəməkdir, أَوْ və ya; مَا فِيهِ عُسْرٌ çətinlik olanı istəməkdir, نَحْوُ قَوْلِ الشَّاعِرِ Məsələn, şairin bu sözündə olduğu kimidir; لَيْتَ الْكَوَاكِبَ kaş ki planetlər, تَدْنُو لِي mənə yaxın olsaydı, فَأَنْظِمَهَا mən də onları düzə bilərdim, عُقُودَ مَدْحٍ mədh düyünlərini, فَمَا أَرْضَى çünki mən razı deyiləm, لَكُمْ كَلِمِي sizə olan sözlərimə.. وَ مِثْلُهُ قَوْلِ الْآخَرِ və başqa bir şairin misalı isə; أَلاَ لَيْتَ الشَّبَابَ kaş ki gənclik, يَعُودُ يَوْمًا bir gün geri dönəydi, فَأُخْبِرَهُ ona xəbər verərdim, بِمَا فَعَلَ الْمَشِيبُ qocalığın etdiklərini.. وَ نَحْوُ və başqa bir misal isə; لَيْتَ لِي مَالاً فَأَحُجَّ مِنْهُ “Kaş ki malım olaydı və o mal ilə həcc ibadətimi edəydim” kimi.
B7. Temenni
Temenniyə gəldikdə, bu da mümkünsüzü və ya çətin olanı istəməkdir, məsələn şairin bu kəlamında olduğu kimidir;
لَيْتَ الْكَوَاكِبَ تَدْنُو لِي فَأَنْظِمَهَا
“Kaş ki planetlər mənə yaxın olsaydı və mən onları düzüb-qoşaydım”
عُقُودَ مَدْحٍ فَمَا أَرْضَى لَكُمْ كَلِمِي
“Mədh düyünlərini, çünki mən sizə olan sözlərimə razı deyiləm” kimi.
Bu misalda olan فَأَنِظِمَ sözünün əsli فَأَنْ أَنْظِمَ şəklindədir. 'En' ilə muzari felin məstərə təvili ilə beytin təqdiri belədir;
أَتَمَنَّى دُنُوَّ الْكَوَاكِبِ لِي فَنَظْمَهَا عُقُودَ مَدْحٍ
“Mədh düyünlərini düzə bilmək üçün planetlərin mənə yaxın olmasını arzulayıram” kimidir.
Başqa bir şairin misalı isə;
أَلاَ لَيْتَ الشَّبَابَ يَعُودُ يَوْمًا
"Kaş ki gənclik bir gün geri dönəydi"
فَأُخْبِرَهُ بِمَا فَعَلَ الْمَشِيبُ
"Ona qocalığın etdiklərini xəbər verəydim" kimi.
Bu birləşmədə isə فَأُخْبِرَ sözünün əsli فَأَنْ أُخْبِرَ şəklindədir. Çünki لَيْتَ kimi temenni bildirən bir hərfin cavabında gələn fa-i səbəbiyyə أُخْبِرُ muzari felini mütləq gizli bir 'en' ilə nəsb edir. فَأَنْ أُخْبِرَ ifadəsi ilə وَ أَنْ أُخْبِرَ ifadəsi eyni mənanı verir. 'En' ilə muzari felin məstərə təvili ilə beytin təqdiri belədir;
أَتَمَنَّى عَوْدَةَ الشَّبَابِ فَإِخْبَارَهُ
“Gəncliyə xəbər vermək üçün onun geri dönməsini arzulayıram” kimi.
Başqa bir misal isə;
لَيْتَ لِي مَالاً فَأَحُجَّ مِنْهُ
“Kaş ki malım olaydı və o mal ilə həcc ibadətimi edəydim” kimidir. Birləşmədəki فَأَحُجَّ sözünün əsli فَأَنْ أَحُجَّ şəklindədir. Leyte'nin cavabında olan fa-i səbəbiyyə, mütləq gizli bir 'en' ilə أَحُجُّ muzari felini nəsb edir. 'En' ilə muzari felin məstərə təvili ilə cümlənin təqdiri belədir;
أَتَمَنَّى حُصُولَ مَالٍ فَحَجًّا مِنْهُ
“Onunla həcc edə bilmək üçün malım olmasını arzulayıram” kimi.
|
لَيْتَ الْكَوَاكِبَ تَدْنُو لِي فَأَنْظِمَهَا عُقُودَ مَدْحٍ فَمَا أَرْضَى لَكُمْ كَلِمِي |
|
| حَرْفٌ مُشَبَّهٌ بِالْفِعْلِ يُفِيدُ التَّمَنِّي وَ يَنْصِبُ اِسْمَهُ وَ يَرْفَعُ خَبَرَهُ | لَيْتَ |
| Feli xatırladan hərf, Temenni bildirir, ismini nəsb və xəbərini rəf edir | |
| اِسْمُ لَيْتَ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ | الْكَوَاكِبَ |
| Leyte'nin ismi, mənsub, nəsb əlaməti zahir fətə | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ ضَمَّةٌ مُقَدَّرَةٌ عَلَى الْوَاوِ لِلثِّقَلِ وَ الْفَاعِلُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ جَوَازًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ هِيَ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، خَبَرُ لَيْتَ | تَدْنُو |
| Muzari fel, mərfu, rəf əlaməti ağırlıqdan dolayı vav üzərində müqəddər dammə. Fail: Altında icazən gizli olan və təqdiri "hiye" olan zamir. Leyte'nin xəbəri olub, məhəllən mərfudur | |
| حَرْفُ جَرٍّ | لِـ |
| Cərr hərfi | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِاللَّامِ | ـي |
| Bitişik zamir, lam ilə məhəllən məcrur | |
| فَاءُ السَّبَبِيَّةِ | فَـ |
| Səbəbiyyə fa-sı | |
| وَاوُ الْمَعِيَّةِ | وَ |
| Müaiyyə vavı | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَنْصُوبٌ بِأَنْ مُضْمَرَةً وُجُوبًا بَعْدَ فَاءِ السَّبَبِيَّةِ وَ وَاوِ الْمَعِيَّةِ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ وَ الْفَاعِلُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ أَنَا | أَنْظِمَ |
| Muzari fel, səbəbiyyə fa-sı və ya müaiyyə vavından sonra mütləq gizli 'en' ilə mənsub, nəsb əlaməti zahir fətə. Fail: Altında mütləq gizli və təqdiri "ənə" olan zamir | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، مَفْعُولٌ بِهِ | ـهَا |
| Bitişik zamir, sükun üzərində mebni, məhəllən mənsub, mefulun bih | |
| حَالٌ مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ وَ هُوَ مُضَافٌ | عُقُودَ |
| Mənsubun halı, nəsb əlaməti zahir fətə, muzaf | |
| مَجْرُورٌ بِالْإِضَافَةِ وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ، مُضَافٌ إِلَيْهِ | مَدْحٍ |
| İzafətlə məcrur, cərr əlaməti sondakı zahir kəsrə, muzafun ileyh | |
| حَرْفُ التَّعْلِيلِيَّةِ | فَـ |
| İzah hərfi | |
| حَرْفُ نَفْيٍ | ـمَا |
| İnkar hərfi | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ ضَمَّةٌ مُقَدَّرَةٌ عَلَى الْأَلِفِ لِلتَّعَذُّرِ وَ الْفَاعِلُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ أَنَا | أَرْضَى |
| Muzari fel, mərfu, rəf əlaməti çətinlikdən dolayı elif üzərində müqəddər dammədir. Fail: Altında mütləq gizli və təqdiri "ənə" olan zamir | |
| حَرْفُ جَرٍّ | لَـ |
| Cərr hərfi | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِاللَّامِ | ـكُـ |
| Bitişik zamir, dammə üzərində mebni, lam ilə məhəllən məcrur | |
| عَلاَمَةُ جَمْعِ الذُّكُورِ | ـمْ |
| Kişi cəmi əlaməti | |
| مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ وَ عَلَامَةُ نَصْبِهِ فَتْحَةٌ مُقَدَّرَةٌ عَلَى مَا قَبْلَ الْيَاءِ الْمُتَكَلِّمِ لِلْمُنَاسَبَةِ وَ هُوَ مُضَافٌ | كَلِمِ |
| Mefulun bih, mənsub, nəsb əlaməti ya-i mütəkəllimin münasibətindən dolayı əvvəlində müqəddər fətə ilədir. Muzaf | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِالْإِضَافَةِ، مُضَافٌ إِلَيْهِ | ـي |
| Bitişik zamir, sükun üzərində mebni, izafətlə məhəllən məcrur, muzafun ileyh | |
|
أَلاَ لَيْتَ الشَّبَابَ يَعُودُ يَوْمًا فَأُخْبِرَهُ بِمَا فَعَلَ الْمَشِيبُ |
|
| حَرْفُ تَنْبِيهٍ وَ اسْتِفْتَاحٍ | أَلاَ |
| Xəbərdarlıq (Tenbih, oyandırma) və başlama (İstiftah) hərfi | |
| حَرْفٌ مُشَبَّهٌ بِالْفِعْلِ يُفِيدُ التَّمَنِّي وَ يَنْصِبُ اِسْمَهُ وَ يَرْفَعُ خَبَرَهُ | لَيْتَ |
| Temenni bildirən, feli xatırladan hərf, ismini nəsb və xəbərini rəf edir | |
| اِسْمُ لَيْتَ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ | الشَّبَابَ |
| Leyte'nin ismi, mənsub, nəsb əlaməti zahir fətə | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ وَ الْفَاعِلُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ جَوَازًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ هُوَ. وَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ لِأَنَّهُ خَبَرُ لَيْتَ | يَعُودُ |
| Muzari fel, mərfu, rəf əlaməti sondakı zahir dammə. Faili: Altında icazən gizli olan və təqdiri "huvə" olan zamir. Leyte'nin xəbəri olub, məhəllən mərfudur | |
| ظَرْفُ زَمَانٍ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ فَتْحَةٌ | يَوْمًا |
| Zaman zərfi, mənsub, nəsb əlaməti zahir fətə | |
| فَاءُ السَّبَبِيَّةِ | فَـ |
| Səbəbiyyə fa-sı | |
| وَاوُ الْمَعِيَّةِ | وَ |
| Müaiyyə vavı | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَنْصُوبٌ بِأَنْ مُضْمَرَةً وُجُوبًا بَعْدَ فَاءِ السَّبَبِيَّةِ أَوْ وَاوِ الْمَعِيَّةِ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ وَ الْفَاعِلُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ أَنَا | أُخْبِرَ |
| Muzari fel, səbəbiyyə fa-sı və ya müaiyyə vavından sonra mütləq gizli 'en' ilə mənsub, nəsb əlaməti zahir fətə. Fail: Altında mütləq gizli və təqdiri "ənə" olan zamir | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، مَفْعُولٌ بِهِ | هُ |
| Bitişik zamir, dammə üzərində mebni, məhəllən mənsub, mefulun bih | |
| حَرْفُ جَرٍّ | بِـ |
| Cərr hərfi | |
| اِسْمُ الْمَوْصُولِ | ـمَا |
| İsim-i məvsul | |
| فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ | فَعَلَ |
| Mazi fel, fətə üzərində mebni | |
| فَاعِلٌ لِفَعَلَ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | الْمَشِيبُ |
| Feala'nın faili, mərfu, rəf əlaməti sondakı zahir dammə | |
|
لَيْتَ لِي مَالاً فَأَحُجَّ مِنْهُ Kaş ki malım olaydı və o mal ilə həcc ibadətimi edəydim |
|
| حَرْفٌ مُشَبَّهٌ بِالْفِعْلِ يُفِيدُ التَّمَنِّي وَ يَنْصِبُ اِسْمَهُ وَ يَرْفَعُ خَبَرَهُ | لَيْتَ |
| Temenni bildirən, feli xatırladan hərf, ismini nəsb və xəbərini rəf edir | |
| حَرْفُ جَرٍّ | لِـ |
| Cərr hərfi | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِاللَّامِ | ـي |
| Bitişik zamir, lam ilə məhəllən məcrur | |
| اِسْمُ لَيْتَ مُؤَخَّرٌ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ | مَالاً |
| Leyte'nin gecikmiş ismi, mənsub, nəsb əlaməti zahir fətə | |
| فَاءُ السَّبَبِيَّةِ | فَـ |
| Səbəbiyyə fa-sı | |
| وَاوُ الْمَعِيَّةِ | وَ |
| Müaiyyə vavı | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَنْصُوبٌ بِأَنْ مُضْمَرَةً وُجُوبًا بَعْدَ فَاءِ السَّبَبِيَّةِ أَوْ وَاوِ الْمَعِيَّةِ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ وَ الْفَاعِلُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ أَنَا | أَحُجَّ |
| Muzari fel, səbəbiyyə fa-sı və ya müaiyyə vavından sonra mütləq gizli 'en' ilə mənsub, nəsb əlaməti zahir fətə. Fail: Altında mütləq gizli və təqdiri "ənə" olan zamir | |
| حَرْفُ جَرٍّ | مِنْـ |
| Cərr hərfi | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِمِنْ | ـهُ |
| Bitişik zamir, dammə üzərində mebni, min ilə məhəllən məcrur | |