4. Key
كَيْ
وَ أَمَّا كَيْ; فَحَرْفُ مَصْدَرٍ وَ نَصْبٍ. وَ يُشْتَرَطُ فِي النَّصْبِ بِهَا أَنْ تَتَقَدَّمَهَا لاَمُ التَّعْلِيلِ لَفْظًا، نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى; لِكَيْلاَ تَأْسَوْا سورة الحديد ٢٣ أَوْ تَتَقَدَّمَهَا هَذَا اللَّامُ تَقْدِيرًا، نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى; كَيْ لاَ يَكُونَ دُولَةً سورة الحشر ٧ فَإِذَا لَمْ تَتَقَدَّمْهَا هَذَا اللَّامُ لَفْظًا وَ لاَ تَقْدِيرًا كَانَ النَّصْبُ بِأَنْ مُضْمَرَةً وَ كَانَتْ كَيْ نَفْسُهَا حَرْفَ التَّعْلِيلِ
وَ أَمَّا كَيْ və keyə gəldikdə; فَحَرْفُ مَصْدَرٍ وَ نَصْبٍ bu da məzdar və nəsb hərfidir, وَ يُشْتَرَطُ və şərt qoyulur, فِي النَّصْبِ muzariyi nəsb etmək mövzusunda, بِهَا o key ilə, أَنْ تَتَقَدَّمَهَا o keyin önünə keçməsidir, لاَمُ التَّعْلِيلِ bir tə'lil ifadə edən ləmın, لَفْظًا ləfzi olaraq, نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى misal Allah-Təalanın bu kəlamında olduğu kimi; لِكَيْلاَ تَأْسَوْا “Üzülməməniz üçün” سورة الحديد ٢٣ Hədid surəsi 23-cü ayə, أَوْ ya da; تَتَقَدَّمَهَا ya da keyin önünə keçməsidir, هَذَا اللَّامُ bu ləmın, تَقْدِيرًا təqdirən, yəni gizli olaraq, نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى misal Allah-Təalanın bu kəlamında olduğu kimi; كَيْ لاَ يَكُونَ دُولَةً “…dolaşan olmasın deyə..” سورة الحشر ٧ Həşr surəsi 7-ci ayə, فَإِذَا əgər, لَمْ تَتَقَدَّمْهَا o keyin önünə keçməzsə, هَذَا اللَّامُ bu ləm, لَفْظًا ləfzi olaraq, وَ لاَ تَقْدِيرًا və təqdirən, yəni key tək başına olduğu zaman; كَانَ النَّصْبُ keyin önündəki o muzari fiil nəsb olur, بِأَنْ مُضْمَرَةً mudmer, yəni gizli bir en ilə, وَ كَانَتْ كَيْ və key olur, نَفْسُهَا özü, حَرْفَ التَّعْلِيلِ tə'lil hərfi (hərf-i cerr olaraq) olur
Muzari'ni Nəsb edən “Key”
Key hərfinə gəldikdə; Bu key hərfi həm məzdar hərfidir, həm də nəsb edən bir hərfdir. Bu key hərfinin muzari fiili nəsb etməsi üçün önündə ləfzi bir tə'lil ləmi olmalıdır, misal Allah-Təalanın bu kəlamında olduğu kimi;
لِكَيْلاَ تَأْسَوْا
“Üzülməməniz üçün” Hədid surəsinin 23-cü ayəsində olan bu tərkibdəki كَيْ ləfzinin önündə ləfzi bir tə'lil ləmi gəlmişdir.
Ya da bu key hərfinin muzari fiili nəsb etməsi üçün önündə təqdirən (gizli) bir tə'lil ləmi olmalıdır, misal Allah-Təalanın bu kəlamında olduğu kimi;
كَيْ لاَ يَكُونَ دُولَةً
“…dolaşan olmasın deyə..” Həşr surəsinin 7-ci ayəsində olan bu tərkibdəki كَيْ ləfzinin önündə ləfzi bir tə'lil ləmi yoxdur, amma təqdirən vardır.
Əgər bu keyin önünə ləfzi və ya təqdirən belə bir tə'lil ləmi keçməzsə, yəni key ləfzı tək başına olarsa, o zaman önündəki muzari fiil gizli bir en ilə mansub olur. Beləliklə, key ləfzinin özü burada hərf-i cerr olaraq tə'lil ifadə edən bir hərf olur.
|
لِكَيْلاَ تَأْسَوْا Üzülməməniz üçün |
|
| حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ | لِ |
| Hərf-i cerr, kəsrə üzərə məbni | |
| حَرْفُ مَصْدَرٍ وَ نَصْبٍ | كَيْ |
| Məzdar və nəsb hərfi | |
| حَرْفُ نَافِيَةٍ | لاَ |
| Nəfi hərfi | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَنْصُوبٌ بِكَيْ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ حَذْفُ النُّونِ لأَنَّهُ مِنَ الْأَفْعَالِ الْخَمْسَةِ وَ الْوَاوُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، فَاعِلٌ وَ الْأَلِفُ؛ فَارِقَةٌ | تَأْسَوْا |
| Muzari feil, key ilə mənsub, nəsb əlaməti; Əf'al-i xamsədən olduğu üçün nunun hazfi ilədir, Vav: Muttəsil zamir, sükun üzərində məbni, mahallən mərfu, fail. Elif: Farikadır | |
|
كَيْ لاَ يَكُونَ دُولَةً …dolaşan olmasın deyə.. |
|
| حَرْفُ مَصْدَرٍ وَ نَصْبٍ | كَيْ |
| Məzdar və nəsb hərfi | |
| حَرْفُ نَافِيَةٍ | لاَ |
| Nəfi hərfi | |
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ نَاقِصٌ، مَنْصُوبٌ بِكَيْ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الْظَاهِرَةُ لِأَنَّهُ مِنَ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الصَّحِيحِ الْآخِرِ وَ اسْمُهُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ جَوَازًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ هُوَ | يَكُونَ |
| Nakıs muzari feil, key ilə mənsub, nəsb əlaməti; Sonu səhih muzari feildən olduğu üçün fətah ilədir. Yekune'nin ismi: Altında cavazən müstətir olan və təqdiri "huvə" olan zamirdir | |
| خَبَرُهُ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ | دُولَةً |
| Yekune'nin xəbəri, mənsub, nəsb əlaməti zahir fətah | |