3. İzn

إِذَنْ

وَ أَمَّا إِذَنْ؛ فَحَرْفُ جَوَابٍ وَ جَزَاءٍ وَ نَصْبٍ. وَ يُشْتَرَطُ لِنَصْبِ الْمُضَارِعِ بِهَا ثَلاَثَةُ شُرُوطٍ؛

اَلْأَوَّلُ: أَنْ تَكُونَ إِذَنْ فِي صَدْرِ جُمْلَةِ الْجَوَابِ

اَلثَّانِي؛ أَنْ يَكُونَ الْمُضَارِعُ الْوَاقِعُ بَعْدَهَا دَالًّا عَلَى الْإِسْتِقْبَالِ

اَلثَّالِثُ؛ أَنْ لاَ يُفْصِلَ بَيْنَهَا وَ بَيْنَ الْمُضَارِعِ فَاصِلٌ غَيْرُ الْقَسَمِ أَوِ النِّدَاءِ أَوْ لاَ النَّافِيَةِ

 مِثَالُ الْمُسْتَوْفِيَةِ لِلشُّرُوطِ أَنْ يَقُولَ لَكَ أَحَدُ إِخْوَانِكَ؛ سَأَجْتَهِدُ فِي دُرُوسِي، فَتَقُولُ لَهُ؛ إِذَنْ تَنْجَحَ

وَ مِثَالُ الْمَفْصُولَةِ بِالْقَسَمِ، أَنْ تَقُولَ؛ إِذَنْ وَ اللهِ تَنْجَحَ

وَ مِثَالُ الْمَفْصُولَةِ بِالنِّدَاءِ، أَنْ تَقُولَ؛ إِذَنْ يَا مُحَمَّدُ تَنْجَحَ

وَ مِثَالُ الْمَفْصُولَةِ بِلاَ النَّافِيَةِ، أَنْ تَقُولَ؛ إِذَنْ لاَ يَخِيبَ سَعْيُكَ أَوْ تَقُولَ؛ إِذَنْ وَ اللهِ لاَ يَذْهَبَ عَمَلُكَ ضَيَاعًا

İZƏN hərfinə gəldikdə; Bu izən hərfi cavab hərfidir, cəza (qarşılıq) hərfidir və həmçinin nəsb hərfidir. Lakin muzari feli nəsb etməsi üçün üç şərt vardır; birinci şərt: izən cavab cümləsinin əvvəlində olmalıdır; ikinci şərt: izəndən sonra gələn muzari fel gələcək zaman mənasını ifadə etməlidir; üçüncü şərt: izən ilə muzari fel arasında kasem, nida və ya la-i nafiye istisna olmaqla başqa bir fasilə olmamalıdır. Şərtlərə uyğun olan misal: qardaşlarından biri sənə "Dərslərimə çalışacağam" deyərsə, sən də ona "İzən təncəha" (O zaman uğurlu olarsan) deyərsən. Kasemlə ayrılmış misal: "İzən vəllahi təncəha" (O halda Allaha and olsun uğurlu olarsan). Nida ilə ayrılmış misal: "İzən ya Məhəmməd təncəha" (O halda ey Məhəmməd uğurlu olarsan). La-i nafiye ilə ayrılmış misal: "İzən la yəxibə sə'yuk" (O halda səylin boşa getməz) və ya "İzən vəllahi la yəzəbə əməlukə zayaən" (O halda Allaha and olsun əməliniz boşa getməz).

Muzarini Nəsb edən “İzən”

İzən hərfinə gəldikdə; Bu izən hərfi cavab hərfidir, cəza (qarşılıq) hərfidir və həmçinin nəsb hərfidir. Lakin muzari feli nəsb etməsi üçün üç şərt vardır;

Birinci şərt; İzən cavab cümləsinin əvvəlində olmalıdır.

İkinci şərt; İzəndən sonra gələn muzari fel gələcək zaman mənasını ifadə etməlidir.

Üçüncü şərt; İzən ilə muzari fel arasında kasem, nida və la-i nafiye istisna olmaqla başqa bir fasilə olmamalıdır.

Yuxarıdakı şərtlərə uyğun misal olaraq qardaşlarından birinin sənə belə deməsidir;

سَأَجْتَهِدُ فِي دُرُوسِي

“Dərslərimə çalışacağam” deməsi kimidir. Yəni bir qardaşın sənə belə deyir və sən də izən ilə bu sözə cavab verəcəyini düşünüb yuxarıdakı şərtlərə uyğun olaraq belə deyirsən;

إِذَنْ تَنْجَحَ

“O zaman uğurlu olarsan” deyirsən. Göründüyü kimi izən ilə muzari arasında heç bir fasilə yoxdur və izən sözü muzari feli nəsb edir.

Əgər izən ilə muzari arasında fasilə olaraq kasem qoysan;

إِذَنْ وَ اللهِ تَنْجَحَ

“O halda Allaha and olsun uğurlu olarsan” deyirsən. İzən ilə muzari arasında olan وَ اللهِ kasemi, izənin təsirini ləğv etməmişdir, muzari fel yenə nəsb olunmuşdur.

Əgər izən ilə muzari arasında fasilə olaraq nida qoysan;

إِذَنْ يَا مُحَمَّدُ تَنْجَحَ

“O halda ey Məhəmməd uğurlu olarsan” deyirsən. İzən ilə muzari arasında olan يَا مُحَمَّدُ nida-münadası, izənin təsirini ləğv etməmişdir, muzari fel yenə nəsb olunmuşdur.

Əgər izən ilə muzari arasında fasilə olaraq la-i nafiye qoysan;

إِذَنْ لاَ يَخِيبَ سَعْيُكَ

“O halda səylin boşa getməz” deyirsən. İzən ilə muzari arasında olan لاَ nafiye hərfi, izənin təsirini ləğv etməmişdir, muzari fel yenə nəsb olunmuşdur. Belə də deyə bilərsən;

إِذَنْ وَ اللهِ لاَ يَذْهَبَ عَمَلُكَ ضَيَاعًا

“O halda Allaha and olsun əməliniz boşa getməz” deyirsən. İzən ilə muzari arasında وَ اللهِ kimi həm kasem, لاَ kimi də nafiye edatı gəlməsinə baxmayaraq يَذْهَبُ muzari feli nəsb olunmuşdur.

Yuxarıdakı misalların hamısı cavab cümləsi olaraq gəlmişdir və hamısında izən ən başda olmaqla 1-ci şərt təmin olunmuşdur. Bütün muzari fellərdə gələcək zaman mənası vardır və bununla 2-ci şərt də təmin olunmuşdur. Cavab olaraq gələn bütün misallarda izən ilə nəsb etdiyi muzari felin arasına kasem, nida və la-i nafiye (son misalda kasem ilə birlikdə la-i nafiye) daxil olduğu üçün 3-cü şərt də təmin olunmuş və bir amil olan izən ilə mamulu olan muzari arasındakı əlaqə açıq şəkildə göstərilmişdir.