a. Mərfu əsma-i xamsənin misalı
مِثَالُ الْأَسْمَاءِ الْخَمْسَةِ الْمَرْفُوعَةِ
فَمِثَالُ الْأَسْمَاءِ الْخَمْسَةِ الْمَرْفُوعَةِ؛ İndi merfu esma-i hamse'nin misalına baxaq; إِذَا أَمَرَكَ أَبُوكَ فَأَطِعْهُ "Atan sənə əmr edəndə dərhal ona itaət et" və حَضَرَ أَخُوكَ مِنْ سَفَرِهِ "Qardaşın səfərdən gəldi" kimi. فَكُلٌّ مِنْ burada; أَبُوكَ və أَخُوكَ sözlərinin hər biri; مَرْفُوعٌ merfudur, لِأَنَّهُ فَاعِلٌ çünki faildir, وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ ref alaməti isə; الْوَاوُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ dammeden naib olan vavdır, لِأَنَّهُ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْخَمْسَةِ çünki bu sözlər esma-i hamse'dəndir, وَ الْكَافُ və kef; مُضَافٌ إِلَيْهِ muzafun ileyhtir, مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ fətə üzərində mebnidir (müfrəd müzekker müxatəb üçün), فِي مَحَلِّ خَفْضٍ mahallen mahfuddur
Merfu Esma-i Hamse'nin Misalı
Merfu esma-i hamse'nin misalına baxaq;
إِذَا أَمَرَكَ أَبُوكَ فَأَطِعْهُ
"Atan sənə əmr edəndə dərhal ona itaət et" və,
حَضَرَ أَخُوكَ مِنْ سَفَرِهِ
"Qardaşın səfərdən gəldi" kimi.
Bu tərkiblərdəki أَبُوكَ və أَخُوكَ sözləri merfudur, çünki faildir. Ref alaməti dammeden naib olan vavdır. Çünki esma-i hamse'dir. Kef isə muzafun ileyhtir, fətə üzərində mebnidir, mahallen mahfuddur.
|
إِذَا أَمَرَكَ أَبُوكَ فَأَطِعْهُ Atan sənə əmr edəndə dərhal ona itaət et |
|
| اِسْمُ شَرْطٍ بِغَيْرِ جَازِمٍ، مَبْنِيٌّ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، ظَرْفُ زَمَانٍ | إِذَا |
| Cəzm etməyən şərt ismi, mebni, mahallen mansub, zaman zərfi | |
| فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ | أَمَرَ |
| Mazi feil, fətə üzərində mebni, irabdan məhalli yoxdur | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، مَفْعُولٌ مُقَدَّمٌ | كَ |
| Muttəsil zamir, fətə üzərində mebni, mahallen mansub, meful-u mukaddem | |
| فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْوَاوُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْخَمْسَةِ وَ هُوَ مُضَافٌ | أَبُو |
| Fail, merfu, ref alaməti esma-i hamse'dən olduğu üçün dammeden naib vav və muzaf | |
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، فِي مَحَلِّ خَفْضٍ، مُضَافٌ إِلَيْهِ | كَ |
| Muttəsil zamir, fətə üzərində mebni, mahallen mahfud, muzafun ileyh | |
| Şərtin cavabına bağlayan rabitə | فَـ |
| Şərtin cavabına gələn fa-i rabitə | |
| Əmr feli, sükun üzərində məbni və faili: altında mütləq gizli olan və təqdiri "sən" olan zamirdir | أَطِعْ |
| Əmr feli, sükun üzərində məbni, faili: altında mütləq gizli və təqdiri "sən" olan zamirdir | |
| Bitişik zamir, damma üzərində məbni, yerinə görə nəsb, məfulun bih | ـهُ |
| Bitişik zamir, damma üzərində məbni, yerinə görə nəsb, məfulun bih | |
|
حَضَرَ أَخُوكَ مِنْ سَفَرِهِ Baban dün səfərindən gəldi |
|
| Keçmiş feli, fətə üzərində məbni, i'rabda yeri yoxdur | حَضَرَ |
| Keçmiş feli, fətə üzərində məbni, i'rabda yeri yoxdur | |
| Fail, məfu, qaldırma əlaməti esma-i xamsədən olduğu üçün dammadan əvəz vav və muzaf | أًخُو |
| Fail, məfu, qaldırma əlaməti esma-i xamsədən olduğu üçün dammadan əvəz vav və muzaf | |
| Bitişik zamir, fətə üzərində məbni, yerinə görə xaf, muzafun iləyh | كَ |
| Bitişik zamir, fətə üzərində məbni, yerinə görə xaf, muzafun iləyh | |
| Cər hərfi, sükun üzərində məbni, i'rabda yeri yoxdur | مِنْ |
| Cər hərfi, sükun üzərində məbni, i'rabda yeri yoxdur | |
| Ba cər hərfi ilə məcrur isim, cər əlaməti müfrəd isim olduğu üçün sonunda zahir kəsrə. Və muzaf | سَفَرِ |
| Ba cər hərfi ilə məcrur isim, cər əlaməti müfrəd isim olduğu üçün sonunda zahir kəsrə. Və muzaf | |
| Bitişik zamir, yerinə görə məcrur, muzafun iləyh | هِ |
| Bitişik zamir, yerinə görə məcrur, muzafun iləyh | |