a. Dammə ilə mərfu sözlər

كَلِمələrdə رَفْعُهَا الضَّمَّةُ

فَأَمَّا الرَّفْعُ بِالضَّمَّةِ؛ فَإِنَّهَا كُلَّهَا قَدْ جَاءَتْ عَلَى مَا هُوَ الْأَصْلُ فِيهَا فَرَفْعُ جَمِيعًا بِالضَّمَّةِ وَ مِثَالُهَا؛ يُسَافِرُ مُحَمَّدٌ وَ الْأَصْدِقَاءُ وَ الْمُؤْمِنَاتُ. فَيُسَافِرُ؛ فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ لِتَجَرُّدِهِ مِنَ النَّاصِبِ وَ الْجَازِمِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ. وَ مُحَمَّدٌ؛ فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ وَ هُوَ اسْمٌ مُفْرَدٌ. وَ الْأَصْدِقَاءُ؛ مَرْفُوعٌ لِأَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى الْمَرْفُوعِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ وَ هُوَ جَمْعُ التَّكْسِيرِ. وَ الْمُؤْمِنَاتُ؛ مَرْفُوعٌ أَيْضًا، مَعْطُوفٌ عَلَى الْمَرْفُوعِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ وَ هُوَ جَمْعُ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمُ

فَأَمَّا الرَّفْعُ بِالضَّمَّةِ dammə ilə ref olunan sözlərə gəldikdə; فَإِنَّهَا كُلَّهَا həmin sözlərin hamısı; قَدْ جَاءَتْ gəlmişdir, عَلَى مَا o şey üzərində, هُوَ الْأَصْلُ فِيهَا dammənin özündə əsas olduğu yerlərdə, فَرَفْعُ جَمِيعًا بِالضَّمَّةِ həmin yerlərin hamısında dammə ref əlamətidir, وَ مِثَالُهَا misalları belədir; يُسَافِرُ مُحَمَّدٌ وَ الْأَصْدِقَاءُ وَ الْمُؤْمِنَاتُ "Məhəmməd, dostlar və mömin qadınlar səfər etdi" kimi. فَ bu misaldakı; يُسَافِرُ sözü; فِعْلٌ مُضَارِعٌ müzari felidir, مَرْفُوعٌ merfudur, لِتَجَرُّدِهِ təcrid olunması ilə, مِنَ النَّاصِبِ وَ الْجَازِمِ nasb və cezm edənlərdən, وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ ref əlaməti isə; الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ zahir dammədir, وَ مُحَمَّدٌ sözü isə; فَاعِلٌ faildir, مَرْفُوعٌ merfudur, وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ ref əlaməti isə; الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ zahir dammədir, وَ هُوَ اسْمٌ مُفْرَدٌ və müfrəd isimdir, وَ الْأَصْدِقَاءُ sözü isə; مَرْفُوعٌ merfudur, لِأَنَّهُ مَعْطُوفٌ çünki matufdur, عَلَى الْمَرْفُوعِ merfu yəni fail üzərinə, وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ ref əlaməti isə; الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ zahir dammədir, وَ هُوَ جَمْعُ التَّكْسِيرِ bu söz də cəmi təksir isimdir, وَ الْمُؤْمِنَاتُ sözü isə; مَرْفُوعٌ أَيْضًا əvvəlki الْأَصْدِقَاءُ sözü kimi merfudur, مَعْطُوفٌ عَلَى الْمَرْفُوعِ eyni şəkildə merfu söz olan failə matufdur, وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ ref əlaməti isə; الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ zahir dammədir, وَ هُوَ جَمْعُ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمُ və bu الْمُؤْمِنَاتُ sözü isə cəmi müənnəs salim isimdir.

Dammə ilə Ref olunan Sözlər

Dammə ilə ref olunan sözlər, dammənin özündə əsas olduğu yerlərdə keçmişdir. Həmin yerlərin hamısında ref əlaməti dammədir. Misalları isə belədir;

يُسَافِرُ مُحَمَّدٌ وَ الْأَصْدِقَاءُ وَ الْمُؤْمِنَاتُ

"Məhəmməd, dostlar və mömin qadınlar səfər etdi" ifadəsindəki يُسَافِرُ sözü müzari felidir. Nasb və cezm edən amillərdən təcrid olunması ilə merfudur. Ref əlaməti isə zahir dammədir. مُحَمَّدٌ sözü isə faildir, merfudur. Ref əlaməti isə zahir dammədir. وَ vav hərfi atıf hərfidir. الْأَصْدِقَاءُ sözü isə merfu failə matuf olan merfu bir sözdür. Ref əlaməti dammədir, çünki cəmi təksir isimdir. الْمُؤْمِنَاتُ sözü də الْأَصْدِقَاءُ kimi fail olan مُحَمَّدٌ sözünə matuf olduğu üçün merfudur. Ref əlaməti zahir dammədir, çünki cəmi müənnəs salim isimdir.

يُسَافِرُ مُحَمَّدٌ وَ الْأَصْدِقَاءُ وَ الْمُؤْمِنَاتُ Məhəmməd, dostlar və mömin qadınlar səfərə çıxır
فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ لِتَجَرُّدِهِ عَنِ النَّوَاصِبِ وَ الْجَوَازِمِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ لِأَنَّهُ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ الصَّحِيحُ الْآخِرِ	يُسَافِرُ
Muzari feil, nasb və cəzm edənlərdən uzaq olduğu üçün merfu, merfu əlaməti isə sonu düzgün muzari feil olduğuna görə axırında zahir dammədir
فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ لِأَنَّهُ مِنِ اسْمٍ مُفْرَدٍ وَ هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ	مُحَمَّدٌ
Fail, merfu, merfu əlaməti müfrəd isim olduğuna görə axırında zahir dammədir. Və matufun əleyhdir
حَرْفُ عَطْفٍ	وَ
Ətaf hərfi
مَعْطُوفٌ عَلَى مُحَمَّدٍ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ لِأَنَّهُ مِنْ جَمْعِ تَكْسِيرٍ	الْأَصْدِقَاءُ
Məhəmməd sözünə matuf, merfu, merfu əlaməti cəmi təksir isim olduğuna görə axırında zahir dammədir
حَرْفُ عَطْفٍ	وَ
Ətaf hərfi
مَعْطُوفٌ عَلَى مُحَمَّدٍ، مَرْفُوعٌ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ لِأَنَّهُ مِنْ جَمْعِ مُؤَنَّثٍ سَالِمٍ	الْمُؤْمِنَاتُ
Məhəmməd sözünə matuf, merfu, merfu əlaməti cəmi müənnəs salim isim olduğuna görə axırında zahir dammədir