Hərəkələrlə müərəb olan sözlər 2

اَلْمُعْرَبَاتُ ٢

قَالَ: Bütün mureb sözlər dammə ilə raf olunur, fətə ilə nəsb olunur, kəsrə ilə xaf olunur və sükun ilə cəzm olunur. Bu qaydadan üç şey istisnadır; Cəmi müənnəs salim kəsrə ilə nəsb olunur, sarf edilməyən isim fətə ilə xaf olunur və sonu əlif, vav, ya kimi xəstə hərflə bitən muzari fiil axırının silinməsi ilə cəzm olunur.

Və deyirəm: Hərəkələrlə irab olunan dörd şeydə əsas odur ki, dammə ilə raf olunsun, fətə ilə nəsb olunsun, kəsrə ilə xaf olunsun və sükun ilə cəzm olunsun.

قَالَ Müəllif dedi ki; كُلُّهَا əvvəlki dərsdə hərəkələrlə mureb olan sözlərin hamısı, yəni müfrəd isim, cəmi təksir isim və sonuna heç nə bitişməmiş muzari fiil; تُرْفَعُ بِالضَّمَّةِ dammə ilə raf olunur, تُنْصَبُ بِالْفَتْحَةِ fətə ilə nəsb olunur, وَ تُخْفَضُ بِالْكَسْرَةِ kəsrə ilə xaf olunur, تُجْزَمُ بِالسُّكُونِ sükun ilə cəzm olunur, وَ خَرَجَ عَنْ ذَلِكَ bu irabdan istisna olanlar var, ثَلاَثَةُ أَشْيَاءَ üç şeydir, yəni üç mureb söz, onlar; جَمْعُ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمُ cəmi müənnəs salim isim, يُنْصَبُ بِالْكَسْرَةِ kəsrə ilə nəsb olunur, وَ الْاِسْمُ الَّذِي elə isim ki; لاَ يَنْصَرِفُ sarf edilməyən, يُخْفَضُ بِالْفَتْحَةِ fətə ilə xaf olunur, وَ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ və muzari fiil, الْمُعْتَلُّ الْآخِرِ sonu xəstə hərflə bitən, يُجْزَمُ cəzm olunur, بِحَذْفِ آخِرِهِ axırının silinməsi ilə

وَ أَقُولُ və mən də (Şərhçi) deyirəm ki: اَلْأَصْلُ əsas odur, فِي الْأَشْيَاءِ الْأَرْبَعَةِ dörd şeydə, yəni dörd sözdə, الَّتِي تُعْرَبُ بِالْحَرَكَاتِ hərəkələrlə mureb olan (müfrəd isim, cəmi təksir isim, cəmi müənnəs salim isim və sonu ...

Bir şey əlavə olunmamış muzari fel) sözlərdə, أَنَّ تُرْفَعَ بِالضَّمَّةِ dammə ilə ref olunması, وَ تُنْصَبُ بِالْفَتْحَةِ fətə ilə nəsb olunması, وَ تُخْفَضُ بِالْكَسْرَةِ kəsrə ilə xafd olunması, تُجْزَمُ بِالسُّكُونِ sukun ilə cəzm olunması. Müreb Sözlər 2 Müəllif dedi ki: Müfrəd isimlər, cəmi təksir isimlər və sonuna heç bir şey əlavə olunmamış muzari fellerin hamısı dammə ilə ref, fətə ilə nəsb, kəsrə ilə xafd (muzari istisna olmaqla) və sukun ilə cəzm (yalnız muzari) olunur. (Burada cəmi müənnəs salim isimlər tam irab ala bilmədiyi üçün qeyd edilməmişdir. Çünki cəmi müənnəs salim ismin ref alaməti dammə, nəsb və cərr alaməti isə kəsrədir.) Lakin üç söz, yəni üç yerdə bu hal dəyişir. Bu yerlərdən biri cəmi müənnəs salim isimdir. Cəmi müənnəs salim isim kəsrə ilə nəsb olunur. Sarf edilməyən, yəni qeyri-münsarif isim isə fətə ilə xafd olunur. Bu ikisi ilə yanaşı, sonu əlifli (illet hərfli) muzari fel isə son hərfinin hazfi ilə cəzm olunur. Mən də (Şərhçi) deyirəm ki; Hərəkələrlə müreb olan sözlərdə əsas olan dammə ilə ref olunması, fətə ilə nəsb olunması, kəsrə ilə xafd olunması və sukun ilə cəzm olunmasıdır. Qeyd: Şərhçi irab alamətləri ilə irab yerlərini təsnif etdi, amma tam irabı əhatə etmədi. Tam irab o deməkdir ki, hər bir haləti hərəkə və ya hərf ilə olan isimlərdə ortaya çıxan irabdır. Məsələn; Ref alaməti dammə, nəsb alaməti fətə və cərr alaməti kəsrə olan bir söz tam irab alır. Ref alaməti vav, nəsb alaməti əlif, cərr alaməti isə ya olan söz tam irab alır. Nakis irab dediyimiz isə mütəl muzari fildə göründüyü kimi ref alaməti feli halına görə, nəsb alaməti fətə ilə (əgər əlif deyilsə) və cəzm alaməti isə hazf ilə olur. Yəni həm hərəkə, həm də hərf iraba daxil olduğu üçün nakis irabla irablanır. Bu mövzunun detalları Avamil-i Birgivi-nin son hissəsində də izah olunub.