2. Əfal-i xəmse

اَلْأَفْعَالُ الْخَمْسَةُ

İkinci mövqe; nunun qalması ilə merfû olan beş muzari feli – اَلْأَفْعَالُ الْخَمْسَةُ – artıq izahı keçmişdir. Misalları: يَضْرِبَانِ, تَضْرِبَانِ, يَضْرِبُونَ, تَضْرِبُونَ, تَضْرِبِينَ. Cezm halında belə deyilir: لَمْ يَضْرِبَا, لَمْ تَضْرِبَا, لَمْ يَضْرِبُوا, لَمْ تَضْرِبُوا, لَمْ تَضْرِبِي. Bu felərin hər biri muzari fel olub, cezm harfi olan لَمْ ilə meczum olur. Cezm alaməti isə sonundakı nunun hazf edilməsidir. Qalan elif, vav və ya ya – faildir, sükun üzərində bina olunub və ref məqamındadır.

Cezm alaməti hazf olan iki yerdən ikincisi – اَلْأَفْعَالُ الْخَمْسَةُ, yəni beş muzari fel. Bu felər sonundakı nunun qalması ilə merfû olur. Bu felərin izahı artıq verilmişdir. Misalları: – mazisi ضَرَبَ olan və üçlü mücərrəd felin ikinci babından gələn – يَضْرِبَانِ, تَضْرِبَانِ, يَضْرِبُونَ, تَضْرِبُونَ, تَضْرِبِينَ. (Bu felər sırası ilə: İki kişi üçün üçüncü şəxs, iki qadın üçün üçüncü şəxs, çox kişi üçün üçüncü şəxs, çox kişi üçün ikinci şəxs, bir qadın üçün ikinci şəxsdir. تَضْرِبَانِ həm iki qadın üçün üçüncü şəxs, həm iki qadın üçün ikinci şəxs, həm də iki kişi üçün ikinci şəxsdir, amma bir vəzn kimi götürülür.) Bu felərin merfû halı sonundakı nunun qalması ilədir, cezm alaməti isə nunun hazf edilməsidir. Cezm halında belə deyilir: لَمْ يَضْرِبَا, لَمْ تَضْرِبَا, لَمْ يَضْرِبُوا, لَمْ تَضْرِبُوا, لَمْ تَضْرِبِي. Bu felərin hər biri muzari fel olub, cezm harfi olan لَمْ ilə meczum olur. Cezm alaməti isə sonundakı nunun hazf edilməsidir. Nun hazf edildikdən sonra felin sonunda qalan elif, vav və ya ya – faildir, sükun üzərində bina olunub və ref məqamındadır, yəni mahallen merfûdur, çünki fail əsasən merfû olur. Cəm formalarında, yəni تَضْرِبُوا və يَضْرِبُوا felərinin sonunda olan elif, cəmi ilə müfredi ayırmaq üçün gətirilir. Məsələn, يَغْزُو felinin müfredi kişi üçün üçüncü şəxsdir. Cəmi isə يَغْزُونَ olur. Cəmi felin cezm alamətində sonundakı nun düşür və fel يَغْزُو olur. Beləliklə, fel müfredə bənzəyir. Sanki cəmi vavı ilə felin sonu bir kimi görünür, amma belə deyil. Bu fərqi aradan qaldırmaq üçün elif-i farika gətirilir və fel يَغْزُوا olur və biz bunun cəmi kişi üçün üçüncü şəxs, meczum muzari fel olduğunu anlayırıq. تَضْرِبُوا və يَضْرِبُوا kimi felərin sonunda elif-i farika olan hallarda, bəzən bu elif də hazf olunur. Merah ul-Ervah kitabında bu barədə məlumat tapa bilərsiniz.

Efâl-i Hamse & 5 Muzari Fel

Cezm alamətinin hazf olduğu ikinci yer, merfû halı sonundakı nunun qalması ilə olan efâl-i hamse’dır. Efâl-i hamse’nin izahı artıq verilmişdir. Misalları isə aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir:

Cəmi	İki şəxs	Müfrəd	Cins
يَضْرِبُونَ	يَضْرِبَانِ	-	Müzəkkər Qayıb
-	تَضْرِبَانِ	-	Müənnəs Qayıbə
تَضْرِبُونَ		-	Müzəkkər Mühatəb
-		تَضْرِبِينَ	Müənnəs Mühatəbə

Cədvəldəki mövzuları verən muzari feilinin əvvəlinə muzari feilini cəzm edən ədatlardan biri gəldikdə isə aşağıdakı cədvəldə göstərildiyi kimi sonundakı nun hazf olunur;

لَمْ يَضْرِبَا	Müfrəd Müzəkkər Qayıbə
لَمْ يَضْرِبُوا	Cəmi Müzəkkər Qayıbə
لَمْ تَضْرِبَا	Təsniyə Müənnəs Qayıbə
	Təsniyə Müzəkkər Mühatəb
	Təsniyə Müənnəs Mühatəbə
لَمْ تَضْرِبُوا	Cəmi Müzəkkər Mühatəb
لَمْ تَضَرِبِي	Müfrəd Müənnəs Mühatəbə

Bu feillərin hamısı, üzərlərinə cəzm edici ədad olan لَمْ ədadının daxil olması ilə məczum muzari feillərdir. Cəzm əlamətləri isə sonundakı nunun hazfidir. Feillərdə olan vav, əlif və ya isə sükun üzərində məbni olan faildirlər, mahallən mərfudurlar.