Təmrin və məşq

تَمْرِينَاتٌ

Təlimatlar

١. بَيِّنِ الْأَسْبَابَ الَّتِي تُوجِبُ مَنْعَ الصَّرْفِ فِي كُلِّ كَلِمَةٍ مِنَ الْكَلِمَاتِ الْآتِيَةِ

1. Aşağıda verilmiş bütün sözlərin sarfdan məhrum edilməsinə səbəb olan illətləri izah et!

Söz	Qeyri-münsərif illətləri
زَيْنَبُ	Əlamiyyət	Əlif olmadan müənnəs
مُضَرُ	Əlamiyyət	Ədl
يُوسُفُ	Əlamiyyət	Ucme
إِبْرَاهِيمُ	Əlamiyyət	Ucme
أَكْرَمُ	Əlamiyyət	Feyl vəzni
أَحْمَدُ	Əlamiyyət	Feyl vəzni
بَعْلَبَكُّ	Əlamiyyət	Tərkib
رَيَّانُ	Sıfiyyət	Əlif-Nun
مَغَالِيقُ	Siga-i Müntehel Cumu'
حَسَّانُ	Əlamiyyət	Əlif-Nun
عَاشُورَاءُ	Əlif-i Məmdudəli müənnəs
دُنْيَا	Əlif-i Məksuralı müənnəs
دُنْيَى

٢. ضَعْ كُلَّ كَلِمَةٍ مِنَ الْكَلِمَاتِ الآتِيَةِ فِي جُمْلَتَيْنِ بِحَيْثُ تَكُونُ فِي إِحْدَاهُمَا مَجْرُورَةً بِالْفَتْحَةِ نِيَابَةً عَنِ الْكَسْرَةِ وَ فِي الثَّانِيَةِ مَجْرُورَةً بِالْكَسْرَةِ الظَّاهِرَةِ

2. Aşağıda verilmiş sözlərin hər birini elə iki cümlədə istifadə et ki, birinci cümlədə həmin söz kəsrə əvəzinə fətah ilə məcrur olsun, ikinci cümlədə isə zahir kəsrə ilə məcrur olsun!

نَظَرْتُ إِلَى عَيْنٍ دَعْجَاءَ

Gözləri iri olan bir qıza baxdım

فَدَعْجَاءَ؛ صِفَةٌ لِعَيْنِ، مَجْرُورَةٌ وَ عَلاَمَةُ جَرِّهَا الْفَتْحَةُ نِيَابَةً عَنِ الْكَسْرَةِ لِأَنَّهَا مَمْنُوعٌ مِنَ الصَّرْفِ وَ الْمَانِعُ لَهَا مِنَ الصَّرْفِ عِلَّةٌ وَاحِدَةٌ وَ هِيَ؛ زِيَادَةُ أَلِفِ التَّأْنِيثِ الْمَمْدُودَةِ

دَعْجَاءَ sözünə gəldikdə; Cümlədə عَيْنٍ sözünün sifəti olaraq məcrurdur. Cerr əlaməti, sarfdan məhrum olan isim olması səbəbindən kəsrə əvəzinə fətahdır. Bu sözün sarfdan məhrum edilməsinə səbəb olan tək bir illət var, o da sonuna müənnəs üçün əlavə olunan məmdudə əlifin artırılmasıdır.

نَظَرْتُ إِلَى عَيْنٍ دَعْجَاءِ اللَّوْنِ

Rəngli gözləri olan bir qıza baxdım

فَدَعْجَاءِ؛ صِفَةٌ لِعَيْنِ مَجْرُورَةٌ وَ عَلاَمَةُ جَرِّهَا الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ وَ إِنَّمَا جُرَّتْ بِالْكَسْرَةِ لاَ بِالْفَتْحَةِ لِأَنَّهَا أُضِيفَتْ لِلَفْظِ اللَّوْنِ

دَعْجَاءِ sözünə gəldikdə; Cümlədə عَيْنٍ sözünün sifəti olaraq məcrurdur. Sarfdan məhrum edilmiş söz olmasına baxmayaraq cerr əlaməti zahir kəsrədir, fətah deyil. Çünki özündən sonra gələn اللَّوْنُ sözünə izafə edilmişdir.

مَرَرْتُ بِأَمَاثِلَ مِنَ النَّاسِ

İnsanlardan nümunə olanlara rast gəldim

فَأَمَاثِلَ؛ مَجْرُورَةٌ بِالْبَاءِ وَ عَلاَمَةُ جَرِّهَا الْفَتْحَةُ نِيَابَةً عَنِ الْكَسْرَةِ لِأَنَّهَا اسِمٌ مَمْنُوعٌ مِنَ الصَّرْفِ وَ الْمَانِعُ لَهُ مِنَ الصَّرْفِ أَنَّهُ جَاءَ عَلَى صِيغَةِ مُنْتَهَى الْجُمُوعِ

أَمَاثِلَ sözünə gəldikdə; Cümlədə ba hərfi ilə məcrurdur. Cerr əlaməti sarfdan məhrum olan isim olması səbəbindən kəsrə əvəzinə fətahdır. Bu sözün sarfdan məhrum edilməsinə səbəb olan illət, Siga-i Müntehel Cumu' formasında gəlməsidir.

مَرَرْتُ بِأَمَاثِلِ النَّاسِ

İnsanların nümunələrinə rast gəldim

فَأَمَاثِلِ؛ مَجْرُورَةٌ بِالْبَاءِ وَ عَلاَمَةُ جَرِّهَا الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ لِأَنَّهَا أُضِيفَتْ بِلَفْظِ النَّاسِ

أَمَاثِلَ sözünə gəldikdə; Cümlədə ba hərfi ilə məcrurdur. Cerr əlaməti, sarfdan məhrum edilmiş isim olmasına baxmayaraq zahir kəsrədir, çünki özündən sonra gələn النَّاسِ sözünə izafə edilmişdir.

نَظَرْتُ إِلَى أَجْمَلَ مِنْكَ خَلْقًا

Yaradıcılıq baxımından səndən daha gözəl olana baxdım 

فَأَجْمَلَ؛ اِسْمٌ مَجْرُورٌ بِإِلَى وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْفَتْحَةُ نِيَابَةً عَنِ الْكَسْرَةِ لِأَنَّهُ اسْمٌ مَمْنُوعٌ مِنَ الصَّرْفِ وَ الْمَانِعُ لَهُ مِنَ الصَّرْفِ؛ الْوَصْفِيَّةُ وَ وَزْنُ الْفِعْلِ

أَجْمَلَ sözünə gəldikdə; cümlədə ilâ cər hərfi ilə cər olunmuş isimdir. Cər əlaməti, sarfdan məhrum edilmiş isim olduğuna görə kəsrənin əvəzinə fətədir. Sarfdan məhrum edilmə səbəbi isə sifətlik və fiil vəznidir.

يُوسُفُ النَّبِيُّ كَانَ مِنْ أَجْمَلِ الْبَشَرِ

Yusif peyğəmbər, insanların ən gözəllərindən idi

فَأَجْمَلِ؛ اِسْمٌ مَجْرُورٌ بِمِنْ وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ وَ لَمْ يُجَرَّ هُنَا بِالْفَتْحَةِ عَلَى رَغْمِ مِنْ كَوْنِهِ اسْمًا مَمْنُوعًا مِنَ الصَّرْفِ لِأَنَّهُ أُضِيفَ بِلَفْظِ الْبَشَرِ

أَجْمَلِ sözünə gəldikdə; cümlədə min cər hərfi ilə cər olunmuş isimdir. Cər əlaməti zahir kəsrədir. Bu söz sarfdan məhrum edilməsinə baxmayaraq cər əlaməti fətə ilə olmur. Çünki o, البَشَرِ sözünə izafə olunub.

مَرَرْتُ بِيَقْظَانَ فِي الْبَيْتِ

Evdə oyanana rast gəldim

فَيَقْظَانَ؛ اِسْمٌ مَجْرُورٌ بِالْبَاءِ وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْفَتْحَةُ نِيَابَةً عَنِ الْكَسْرَةِ لِأَنَّهَا اسْمٌ مَمْنُوعٌ مِنَ الصَّرْفِ وَ الْمَانِعُ لَهُ مِنَ الصَّرْفِ؛ الْوَصْفِيَّةُ وَ وَزْنُ الْفِعْلِ

يَقْظَانَ sözünə gəldikdə; cümlədə ba cər hərfi ilə cər olunmuş isimdir. Cər əlaməti, sarfdan məhrum edilmiş isim olduğuna görə kəsrənin əvəzinə fətədir. Bu sözün sarfdan məhrum edilmə səbəbi sifətlik və fiil vəznidir.

مَرَرْتُ بِالْيَقْظَانِ

Oyanan şəxsə rast gəldim

فَالْيَقْظَانِ؛ اِسْمٌ مَجْرُورٌ بِالْبَاءِ وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ وَ لَمْ يُجَرَّ هُنَا بِالْفَتْحَةِ عَلَى الرَّغْمِ مِنْ كَوْنِهِ مَمْنُوعًا مِنَ الصَّرْفِ لِأَنَّهُ دَخَلَتْهُ بِأَلْ

اليَقْظَانِ sözünə gəldikdə; cümlədə ba cər hərfi ilə cər olunmuş isimdir. Cər əlaməti, sarfdan məhrum edilmiş isim olmasına baxmayaraq zahir kəsrədir. Özünə elif-lam daxil olduğu üçün cər əlaməti fətə ilə olmur.

٣. ضَعْ فِي الْمَكَانِ الْخَالِيِّ مِنَ الْجُمَلِ الْآتِيَةِ اسْمًا مَمْنُوعًا مِنَ الصَّرْفِ وَ اضْبُطْهُ بِالشَّكْلِ ثُمَّ بَيِّنْ السَّبَبَ فِي مَنْعِهِ؛

3. Aşağıdakı cümlələrdə olan boş yerlərə (biz onları qalın şriftlə dolduracağıq) sarfdan məhrum olan cümləyə uyğun bir isim yaz və sonra bu ismin sarfdan məhrum edilmə səbəbini izah et!

سَافِرْ إِسْمَاعِيلُ مَعَ أَخِيكَ

İsmayıl, qardaşınla yola çıx

أَحْمَدُ خَيْرٌ مِنْ أَشْرَفَ

Əhməd, şərəfli olanlardan daha xeyirlidir

كَانَتْ عِنْدَ سُعَادَ زَائِرَةٌ مِنْ مِصْرَ

Suadın yanında Misirdən gələn bir qonaq var

مَسْجِدُ عَمْرٍو أَقْدَمُ مَا بِمِصْرَ مَسَاجِدَ

Misirdəki məscidlərin ən qədimidir Amr Məscidi

هَذِهِ الْفَتَاةُ بَيْضَاءُ مُهَذِّبَةٌ

Bu ağ gənc qız tərbiyəlidir

عُمَرُ يَظْهَرُ بَعْدَ الْمَطَرِ

Ömər yağışdan sonra göründü

مَرَرْتُ بِمِسْكِينٍ جَوْعَانَ فَتَصَدَّقْتُ عَلَيْهِ

Aç bir evsizə rast gəldim və ona sədəqə verdim

اَلْإِحْسَانُ إِلَى الْمُسِيءِ أَقْرَبُ إِلَى النَّجَاةِ

Pisliyə qarşı edilən yaxşılıq xilas olmağa yaxınlaşdırır

فِي مِصْرَ نَعْطِفُ عَلَى الْفُقَرَاءِ

Misirdə yoxsullara mərhəmət göstəririk

Söz	Sarfdan Məhrum Edilmə Səbəbləri
إِسْمَاعِيلُ	Əlamiyyət	Ucmə
أَحْمَدُ	Əlamiyyət	Fiil vəzni
أَشْرَفَ	Əlamiyyət	Fiil vəzni
سُعَادَ	Əlamiyyət	Elifsiz tə'nis
مِصْرَ	Əlamiyyət	Elifsiz tə'nis
مَسَاجِدَ	Siga-i Müntehel Cumu'
بَيْضَاءُ	Zaid Elif-i Tə'nis-i Məmdudə
عُمَرُ	Əlamiyyət	Adl
جَوْعَانَ	Sifətlik	Zaid Elif Nun
أَقْرَبُ	Sifətlik	Fiil vəzni