Mövzu ilə əlaqəli suallar və cavabları

سواللار و جوابلار

Suallar və Cavabları

١. فتحه hansı yerdə ismin xafd əlaməti olur?

1. Fəthə, hansı yerdə ismin xafd əlaməti olur?

Fəthə yalnız bir yerdə (bir isim növündə) ismin xafd əlaməti olur. O yer də: Sarfdan məhrum, yəni sarfdan qadağan olunmuş isimlərdir.

Fəthə, yalnız bir yerdə (bir isim növündə) ismin xafd əlaməti olur. O yer də: Sarfdan məhrum, yəni sarfdan qadağan olunmuş isimlərdir.

٢. Bir ismə "sarf olunmaz" demək nə mənaya gəlir?

2. Bir ismə "sarf olunmaz" demək nə mənaya gəlir?

İsmin sarf olunmaz mənası; sarfı qəbul etməməsidir. Burada sarfdan məqsəd tenvindir.

٣. Qeyri-münsarif isim nədir?

3. Qeyri-münsarif isim nədir?

Qeyri-münsarif isim; quruluşunda iki fəri səbəb olub, biri ləfzə, digəri isə mənaya aid olan və ya o iki səbəbin yerinə keçən bir səbəb olan isimdir. Zaid elif-i tə'nis-i məmdudə və məksura ilə siğa-i müntehəl cəm olan isimlər tək başına qeyri-münsarif isimlərdir. Bundan başqa, bir ismin qeyri-münsarif olması üçün onda alimiyyət, sifətlik, fiil (məzid, muzari və ya əmr) vəznində olmaq, adl, elifsiz tə'nis olmaq, mürəkkəb ləfz olmaq, zaid elif-nun almaq səbəblərindən ikisinin olması lazımdır. Bu iki səbəbdən ən az biri ya alimiyyətdir, ya da sifətlikdir. Digəri isə sadalananlardan biri ola bilər və ya səbəbin biri alimiyyət, digəri isə sifətlik ola bilər.

٤. Mənaya aid səbəblər hansılardır?

4. Mənaya aid səbəblər hansılardır?

Alimiyyət və sifətlik isimdə olan iki səbəbdir ki, mənaya aid olur və fəriyyəti göstərir. Bu iki səbəbdən başqa mənaya aid olan yoxdur. İki səbəbin mövcud olma zərurəti səbəbilə sarfdan məhrum olan isimdə bu iki (alimiyyət və sifətlik) səbəbdən birinin olması mütləqdir. Bu iki səbəb eyni anda bir isimdə ola bilər.

٥. Ləfzə aid səbəblər hansılardır?

5. Ləfzə aid səbəblər hansılardır?

İsimdə olan və fəriyyəti göstərən və ləfzə aid olan səbəblər altı dənədir; Elifsiz tə'nis isim, əcəm isim, mürəkkəb isim, sonuna zaid elif və nun alan isim, fiil (məzid, muzari və ya əmr) vəznində olan isim və başqa bir isimdən döndərilən (ma'dul) isimdir.

٦. Ləfzə aid səbəblərdən neçəsi sifətliklə birlikdə olur?

6. Ləfzə aid səbəblərdən neçəsi sifətliklə birlikdə olur?

Üç səbəb; sonuna zaid elif-nun almaq, fiil vəznində olmaq və adl isim olmaq səbəbləri sifətliklə birlikdə olur.

Sonuna zaid elif-nun almaq, fiil vəznində olmaq və adl isim olmaq səbəbləri sifətliklə birlikdə olur.

٧. Ləfzə aid səbəblərdən neçəsi alimiyyətlə birlikdə olur?

7. Ləfzə aid səbəblərdən neçəsi alimiyyətlə birlikdə olur?

Altı səbəb; elifsiz tə'nis isim olmaq, əcəm isim olmaq, mürəkkəb isim olmaq, sonuna zaid elif və nun almaq və adl isim olmaq səbəbləri alimiyyətlə birlikdə olur.

Elifsiz tə'nis isim olmaq, əcəm isim olmaq, mürəkkəb isim olmaq, sonuna zaid elif və nun almaq və adl isim olmaq səbəbləri alimiyyətlə birlikdə olur.

٨. O iki səbəb hansılardır ki, onlardan biri belə lazımlı olan iki səbəbin yerinə tək başına keçə bilir?

8. O iki səbəb hansılardır ki, onlardan biri belə lazımlı olan iki səbəbin yerinə tək başına keçə bilir?

O iki səbəb ki, onlardan biri belə lazımlı olan iki səbəbin yerinə tək başına keçə bilir; Siğa-i müntehəl cəm və tə'nis elifinin məmdudə və ya məksura olmasıdır.

Bir ismin siğa-i müntehəl cəm olması və ya sonunda məmdud (uzadılmış) və ya məksur (qısaldılmış) tə'nis elifinin olması səbəbləri tək başına bir ismin qeyri-münsarif olmasına kifayətdir.

٩. عَلَمİYYƏT və ƏDL, VASFİYYƏT və ƏDL, عَلَمİYYƏT və ƏLİF ilə NUN artımı, VASFİYYƏT və ƏLİF ilə NUN artımı, عَلَمİYYƏT və TƏ'NİS, VASFİYYƏT və FİİL VƏZNİ, عَلَمİYYƏT və ƏCƏMİYYƏT səbəbindən qeyri-münsərif olan isimlərə misal gətir!

9. Quruluşunda عَلَمİYYƏT və ƏDL, VASFİYYƏT və ƏDL, عَلَمİYYƏT və əlavə ƏLİF ilə NUN, VASFİYYƏT və əlavə ƏLİF ilə NUN, عَلَمİYYƏT və TƏ'NİS, VASFİYYƏT və fiil vəzni, عَلَمİYYƏT və ƏCƏMİYYƏT olan qeyri-münsərif isimlərə misal ver!

عَلَمİYYƏT və ƏDL səbəbindən qeyri-münsərif olan ismin misalı; تَوَلَّى عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ الْخِلاَفَةَ بَعْدَ أَبِي بَكْرٍ. عُمَرَ sözü عَلَمİYYƏT və ƏDL səbəbindən qeyri-münsərifdir, çünki عُمَرَ sözünün əsli عَامِرٌ-dur, عَامِرٌ-dan عُمَرَ-a dəyişdirilmişdir.

Quruluşunda عَلَمİYYƏT və ƏDL olan və münsərif olmayan ismin misalı;

تَوَلَّى عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ الْخِلاَفَةَ بَعْدَ أَبِي بَكْرٍ

"Xattabın oğlu Ömər, Əbu Bəkrdən sonra xilafətə keçdi" kimi. Bu misalda عُمَرَ sözü عَلَمİYYƏT və ƏDL səbəbindən qeyri-münsərifdir. عُمَرَ sözünün əsli عَامِرٌ-dur, buna görə də عُمَرُ sözü عَامِرٌ-dan dəyişdirilmişdir.

VASFİYYƏT və ƏDL səbəbindən qeyri-münsərif olan ismin misalı; فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ (Bəqərə surəsi 184). أُخَرَ sözü VASFİYYƏT və ƏDL səbəbindən qeyri-münsərifdir, çünki əsli آخِرٌ-dur, آخِرٌ-dan أُخَرَ-a dəyişdirilmişdir.

Quruluşunda VASFİYYƏT və ƏDL olan və münsərif olmayan ismin misalı;

فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ

"...başqa günlərdən tutub, tutmadıqlarını saysın..." Bəqərə surəsi 184-cü ayətdə olduğu kimi. Bu ayədəki أُخَرَ sözü VASFİYYƏT və ƏDL səbəbindən qeyri-münsərifdir. أُخَرُ sözünün əsli آخِرٌ-dur, buna görə də أُخَرُ sözü آخِرٌ-dan dəyişdirilmişdir.

عَلَمİYYƏT və əlavə ƏLİF ilə NUN səbəbindən qeyri-münsərif olan ismin misalı; إِذْ قَالَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا (Ali İmran surəsi 35). عِمْرَانَ sözü عَلَمİYYƏT və əlavə ƏLİF ilə NUN səbəbindən qeyri-münsərifdir.

Quruluşunda عَلَمİYYƏT və əlavə ƏLİF ilə NUN olan və münsərif olmayan ismin misalı;

إِذْ قَالَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا

"İmranın arvadı: "Rəbbim, şübhəsiz ki, mən bətnimdə olanı azad olaraq sənə adadım" dedi..." Ali İmran surəsi 35-ci ayətdə olduğu kimi. Bu ayədəki عِمْرَانَ sözü عَلَمİYYƏT və əlavə ƏLİF ilə NUN səbəbindən qeyri-münsərifdir.

VASFİYYƏT və əlavə ƏLİF ilə NUN səbəbindən qeyri-münsərif olan ismin misalı; وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا (Əraf surəsi 150). غَضْبَانَ sözü VASFİYYƏT və əlavə ƏLİF ilə NUN səbəbindən qeyri-münsərifdir.

Quruluşunda VASFİYYƏT və əlavə ƏLİF ilə NUN olan və münsərif olmayan ismin misalı;

وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا

"Musa qövmünə qəzəbli və kədərli olaraq qayıtdığında..." Əraf surəsi 150-ci ayətdə olduğu kimi. Bu ayədəki غَضْبَانَ sözü VASFİYYƏT və əlavə ƏLİF ilə NUN səbəbindən qeyri-münsərifdir.

عَلَمİYYƏT və TƏ'NİS səbəbindən qeyri-münsərif olan ismin misalı; وَ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَ أَخِيهِ أَنْ تَبَوَّأَا لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا (Yunis surəsi 87). مِصْرَ sözü عَلَمİYYƏT və TƏ'NİS səbəbindən qeyri-münsərifdir.

Quruluşunda عَلَمİYYƏT və TƏ'NİS olan və münsərif olmayan ismin misalı;

وَ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَ أَخِيهِ أَنْ تَبَوَّأَا لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا

"Biz Musa və qardaşına qövmü üçün Misirdə evlər inşa etməyi vəhy etdik" Yunis surəsi 87-ci ayətdə olduğu kimi. Bu ayədəki مِصْرَ sözü عَلَمİYYƏT və TƏ'NİS səbəbindən qeyri-münsərifdir.

VASFİYYƏT və fiil vəzni səbəbindən qeyri-münsərif olan ismin misalı; وَ إِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا (Nisa surəsi 86). أَحْسَنَ sözü VASFİYYƏT və fiil vəzni səbəbindən qeyri-münsərifdir.

Quruluşunda VASFİYYƏT və fiil vəzni olan və münsərif olmayan ismin misalı;

وَ إِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا

"Sizə salam verildikdə, siz də ondan daha yaxşısı ilə salam verin" Nisa surəsi 86-cı ayətdə olduğu kimi. Bu ayədəki أَحْسَنَ sözü VASFİYYƏT və fiil vəzni səbəbindən qeyri-münsərifdir.

عَلَمİYYƏT və ƏCƏMİYYƏT səbəbindən qeyri-münsərif olan ismin misalı; وَ عَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ (Bəqərə surəsi 125). İbrahim və İsmail sözləri عَلَمİYYƏT və ƏCƏMİYYƏT səbəbindən qeyri-münsərifdir.

Quruluşunda عَلَمİYYƏT və ƏCƏMİYYƏT olan və münsərif olmayan ismin misalı;

وَ عَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَ إِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ

"Biz İbrahim və İsmailə evimi təmiz tutmaları barədə söz verdik" Bəqərə surəsi 125-ci ayətdə olduğu kimi. Bu ayədəki İbrahim və İsmail sözləri عَلَمİYYƏT və ƏCƏMİYYƏT səbəbindən qeyri-münsərifdir.