2-ci yer: Cəmi təksir isim

جَمْعُ التَّكْسِيرِ

Cəm-i təksirə gəldikdə, onun tərifi də əvvəl verilmişdir və fətəh bəzən sözün sonunda zahir olur, məsələn: صَاحَبْتُ الرِّجَالَ və ya رَعَيْتُ الْهُنُودَ. Burada الرِّجَالُ və الْهُنُودُ cəm-i təksir sözləridir, hər ikisi məf'ul olduğu üçün mənsubdur və mənsubluq əlaməti zahir fətəhdır. Birinci söz müzekkər, ikinci isə müənnəsdir. Bəzən fətəh müqəddər olur, məsələn Allah-Təalanın bu ayəsində: وَ تَرَى النَّاسَ سُكَارَى (Həcc surəsi, 2) və ya وَ انْكِحُوا الْأَيَامَى (Nur surəsi, 32). Burada سُكَارَى və الْأَيَامَى cəm-i təksir sözləridir, hər ikisi məf'ul olduğu üçün mənsubdur və mənsubluq əlaməti əlif üzərində müqəddər fətəhdır, fətəhin zahir olmamasına səbəb təəzzürdür.

Cəm-i Təksir İsim

Cəm-i təksir isminə gəldikdə, onun tərifi də müfrəd isim kimi əvvəl verilmişdir. Fətəh cəm-i təksir isimlərdə zahir mənsubluq əlaməti olur, misalları:

صَاحَبْتُ الرِّجَالَ

"Adamlarla birgə oldum" və,

رَعَيْتُ الْهُنُودَ

"Hindliləri qorudum" kimi.

Bu misallardakı الرِّجَالَ və الْهُنُودَ sözləri məf'ul olduqları üçün mənsub cəm-i təksir isimlərdir. Mənsubluq əlaməti sonlarındakı zahir fətəhdır. Birinci misaldakı cəm-i təksir olan الرِّجَالَ sözü müzekkər, ikinci misaldakı الْهُنُودَ sözü isə müənnəsdir. Müfrəd isimlərdə olduğu kimi, cəm-i təksir ismin mənsubluq əlaməti fətəh olması müzekkərlik və ya müənnəsliklə dəyişmir.

Fətəh cəm-i təksir isimlərdə bəzən müqəddər olur, misalları:

وَ تَرَى النَّاسَ سُكَارَى

"İnsanları sərxoş görərsən" və,

وَ انْكِحُوا الْأَيَامَى

"Dulları evləndirin" kimi.

Bu ayələrdəki سُكَارَى və الْأَيَامَى sözləri məf'ul olduqları üçün mənsub cəm-i təksir isimlərdir. (Qeyd: سُكَارَى sözü النَّاسَ sözünün halıdır, əslində məf'ul deyil. Çünki burada görmək işi gözlə görmək mənasındadır, zənn və bənzər fiillərdən deyil, iki məf'ul almır.) Mənsubluq əlaməti təəzzür səbəbindən fətəhin zahir olmamasına görə əlif üzərində müqəddər fətəhdır.

صَاحَبْتُ الرِّجَالَ Adamlarla birgə oldum
Keçmiş zaman fiili, hərəkətli merfu zamirə birləşdiyinə görə sükun üzərində məbni, i'rabda yeri yoxdur	صَاحَبْـ
Keçmiş zaman fiili, hərəkətli merfu zamirə birləşdiyinə görə sükun üzərində məbni, i'rabda yeri yoxdur
Birləşmiş zamir, dammə üzərində məbni, mahallən merfu, fail	ـتُ
Birləşmiş zamir, dammə üzərində məbni, mahallən merfu, fail

مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ لِأَنَّهُ مِنْ جَمْعِ تَكْسِيرٍ Məf'ulun bih, mənsubdur, nəsub əlaməti cəm təksir olduğu üçün axırında zahir fətədir. وَ تَرَى النَّاسَ سُكَارَى İnsanları sərxoş halda görürsən وَاوُ الْعَاطِفَةِ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ Atıf vavı, fətə üzərində məbnidir, i'rabda yeri yoxdur. فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ لِتَجَرُّدِهِ عَنِ النَّوَاصِبِ وَ الْجَوَازِمِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ ضَمَّةٌ مُقَدَّرَةٌ عَلَى الْأَلِفِ مَنَعَ مِنْ ظُهُورِهَا التَّعَذُّرُ وَ فَاعِلُهُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ وُجُوبًا فِي تَحْتِهِ، تَقْدِيرُهُ؛ أَنْتَ Muzari fel, nəsub və cəzm edənlərdən uzaq olduğu üçün məf'udur, rəf əlaməti təəzzürdən dolayı zahir dammənin görünməməsi ilə əlif üzərində müqəddər dammədir. Fəlin faili, altında müstətir olan zamirdir, təqdiri "sən"dir. مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ Məf'ulun bih, mənsubdur, nəsub əlaməti axırında zahir fətədir. حَالٌ مِنْ لَفْظِ النَّاسِ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ فَتْحَةٌ مُقَدَّرَةٌ عَلَى الْأَلِفِ مَنَعَ مِنْ ظُهُورِهَا التَّعَذُّرُ "ən-Nas" sözünün halıdır, mənsubdur, nəsub əlaməti təəzzürdən dolayı fətənin zahir olmamasından dolayı əlif üzərində müqəddər fətədir. وَ انْكِحُوا الْأَيَامَى Dulları nikahlayın (evləndirin) اَلْوَاوُ الْإِسْتِئْنَافِيَّةُ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ İsti'naf vavı, fətə üzərində məbnidir, i'rabda yeri yoxdur. فِعْلٌ أَمْرٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى حَذْفِ النُّونِ لِأَنَّ مُضَارِعَهُ مِنَ الْأَفْعَالِ الْخَمْسَةِ وَ الْوَاوُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، فَاعِلٌ وَ الْأَلِفُ؛ فَارِقَةٌ Əmr felidir, muzarisi əf'al-i xamsədən olduğu üçün nunun hazfi ilə məbnidir. Vav: muttasıl zamir, sukun üzərində məbnidir, mahallen məf'udur, faildir. Elif: müfrəd ilə cəmi arasında fərqdir. مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ فَتْحَةٌ مُقَدَّرَةٌ عَلَى الْأَلِفِ مَنْعَ مِنْ ظُهُورِهَا التَّعَذُّرُ Məf'ulun bih, mənsubdur, nəsub əlaməti təəzzürdən dolayı fətənin zahir olmamasından dolayı əlif üzərində müqəddər fətədir.