Fû فو və Zû ذو sözləri haqqında bir fəsil

فَصْلٌ فِي لَفْظِ فُو وَ ذُو

Bəzi esma-i hamse isimlərinə aid olan xüsusi şərtlərə gəlincə;

Onlardan biri: فُوكَ (sənin ağzın) sözündəki فُو kəliməsi, bu irabla yalnız bir şərtlə irablanır: o da فُو sözünün mim hərfindən azad olmasıdır. Əgər mim hərfi ona qoşularsa, kəlimə zahir hərəkələrlə irablanır. Yəni belə deyirsən: هَذَا فَمٌ حَسَنٌ (Bu gözəl bir ağızdır), رَأَيْتُ فَمًا حَسَنًا (Gözəl bir ağız gördüm), نَظَرْتُ إِلَى فَمٍ حَسَنٍ (Gözəl bir ağıza baxdım). Bu, müfred münsarif isimlər kimidir. Bəzi kitablarda حَسَنٌ sözünü "gözəl" yerinə isim olaraq "Hasan" kimi də istifadə ediblər. Bu halda misallar: هَذَا فَمُ حَسَنٍ (Bu Hasan'ın ağzıdır), رَأَيْتُ فَمَ حَسَنٍ (Hasan'ın ağzını gördüm), نَظَرْتُ إِلَى فَمِ حَسَنٍ (Hasan'ın ağzına baxdım) olur. Lakin biz حَسَنٌ sözünü "gözəl" kimi qəbul etdik, çünki Hasan'ın ağzını niyə mövzu edək?! Bu şərt فُو kəliməsinə aid olan və dörd şərtin üzərinə əlavə olan bir şərtdir (esma-i hamse'nin ref alamətinin vav olması üçün lazım olan 4 şərt).

Onlardan biri də: ذُو kəliməsidir. Bu kəlimə iki şərt olmadan esma-i hamse'nin irabıyla irablanmaz. Birinci şərt: ذُو kəliməsinin "sahib" mənasında olmasıdır. İkinci şərt: ذُو kəliməsinin zahir, sifət olmayan (camid) cins ismə izafə olunmasıdır. Əgər ذُو kəliməsi sahib mənasında olmazsa, əlaqəli olarsa, o zaman mebni olur. Sahib mənasında olan ذُو kəliməsinin misalı Əbu Təyyib əl-Mütenəbbinin sözündə olduğu kimidir:

ذُو الْعَقْلِ يَشْقَى فِي النَّعِيمِ بِعَقْلِهِ

وَ أَخُو الْجَهَالَةِ فِي الشَّقَاوَةِ يَنْعَمُ

Bu iki şərt ذُو kəliməsinə aid olub, dörd şərtin üzərinə əlavə olan şərtlərdir.

Bəzi esma-i hamse isimlərinə aid olan xüsusi şərtlərə gəlincə; فُو kəliməsi esma-i hamse'dəndir. فُو kəliməsi mim hərfindən azad olduğu halda esma-i hamse'nin irabıyla irablanır. Əgər فُو kəliməsinə mim hərfi qoşularsa, o zaman kəlimə zahir hərəkələrlə irablanır, misalları belədir:

هَذَا فَمٌ حَسَنٌ

"Bu gözəl bir ağızdır" və,

رَأَيْتُ فَمًا حَسَنًا

"Gözəl bir ağız gördüm" və,

نَظَرْتُ إِلَى فَمٍ حَسَنٍ

"Gözəl bir ağıza baxdım" deyirsən. Bu şərt فُو kəliməsinə aid olan və dörd şərtin üzərinə əlavə olan bir şərtdir.

Bir digər kəlimə isə ذُو kəliməsidir. Bu kəlimə iki şərt olmadan esma-i hamse'nin irabıyla irablanmaz. Birinci şərt: ذُو kəliməsinin "sahib" mənasında olmasıdır. İkinci şərt: ذُو kəliməsinin zahir, sifət olmayan (camid) cins ismə izafə olunmasıdır. Əgər ذُو kəliməsi sahib mənasında olmazsa, əlaqəli olarsa, o zaman mebni olur. Sahib mənasında olan ذُو kəliməsinin misalı Əbu Təyyib əl-Mütenəbbinin sözündə olduğu kimidir:

ذُو الْعَقْلِ يَشْقَى فِي النَّعِيمِ بِعَقْلِهِ

Ağıl sahibi nemətlərdə ağlı ilə bədbəxt olur,

وَ أَخُو الْجَهَالَةِ فِي الشَّقَاوَةِ يَنْعَمُ

Cahil adam bədbəxtlikdə nemətlənir

Kimidir. Bu iki şərt ذُو kəliməsinə aid olub, dörd şərtin üzərinə əlavə olan şərtlərdir.

Hərf-i cər, sükun üzərində məbni, i'rabdan məhəli yoxdur فِي Fiy hərf-i cəri ilə məcrur isim, cər əlaməti axırındakı zahir kəsrədir. Cər və məcrur birlikdə 'yeşkâ' feilinə aid olur النَّعِيمِ Hərf-i cər, kəsrə üzərində məbni, i'rabdan məhəli yoxdur بِ Bâ hərf-i cəri ilə məcrur isim, cər əlaməti axırındakı zahir kəsrədir, həmçinin muzafdır. Cər və məcrur birlikdə əvvəlki kimi 'yeşkâ' feilinə aid olur عَقْلِ Cümlə 'yeşkâ fi n-naîm bi-aqlihi'; mübtədanın xəbəri {zu'l-aql}, məhələn məfudur 'yeşkâ fi n-naîm bi-aqlihi' feil cümləsi, tamamilə mübtədanın xəbəridir, məhələn məfudur Mecrur muttasıl zamir, muzafun ileyh olub məhələn mecrurdur ـهِ Bir cümləni digər cümləyə bağlayan atıf hərfi, fətə üzərində məbni, i'rabdan məhəli yoxdur وَ Başlanğıc olması səbəbilə mübtəda, məfudur, rəf əlaməti esma-i xamse'dən olması səbəbilə dammədən naib olan vavdır və muzafdır أَخُو Muzafun ileyh, izafətlə mecrur, cər əlaməti axırındakı zahir kəsrədir الْجَهَالَةِ Hərf-i cər, sükun üzərində məbni, i'rabdan məhəli yoxdur فِي Fiy hərf-i cəri ilə məcrur isim, cər əlaməti axırındakı zahir kəsrədir. Cər və məcrur birlikdə 'yen'amu' feilinə aid olur الشَّقَاوَةِ Başlanğıc olması səbəbilə mübtəda, məfudur, rəf əlaməti esma-i xamse'dən olması səbəbilə dammədən naib olan vavdır və muzafdır يَنْعَمُ Cümlə 'yen'amu'; mübtədanın xəbəridir, o mübtəda da 'axu'l-cəhalə' sözüdür, məhələn məfudur 'yen'amu' feil cümləsi, mübtədanın xəbəridir, o mübtəda da 'axu'l-cəhalə' sözüdür, məhələn məfudur التعليقات و التخشيات على المواضع المتعلقة Cins; az və ya çox olan hər şeyə aid olur, məsələn: cah, şərəf, elm. İsim-i cins ilə alim və cümlə çıxır; belə deyilmir: sən zu Muhəmməd və ya zu təqumu. Çünki 'zu' sifət üçün cinslərə aid olur, alim sifət olmur və cümlə özü sifət ola bilər. Zahir ilə zamir çıxır; belə deyilmir: əl-fazl zuhu ənta, çünki zamir sifət olmur. "Qeyri sifət" sözü ilə sifət çıxır; belə deyilmir: sən zu fazil, çünki müştəq özü sifət ola bilər. Alim və cümlənin izafəti eşidilmişdir, məsələn: izhəb bi zi təsləm, yəni: izhəb fi vaxt sahib salamat, və zamir, məsələn: innama yə'rifu za'l-fazl minən-nas zovuhu, və onların sözü: Allahummə salli ala Muhəmməd və zovihi, bunlar hamısı nadirdir, nadirə hökm yoxdur. Deyilir ki, zamir şazdır. 🤖

مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ بِالْإِبْتِدَأِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْوَاوُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْخَمْسَةِ وَ هُوَ مُضَافٌ	ذُو
Başlanğıc olması səbəbilə mübtəda, merfu, ref alaməti esma-i hamse'dən olması səbəbilə dammədən naib olan vavdır və muzafdır
مُضَافٌ إِلَيْهِ، مَجْرُورٌ بِالْإِضَافَةِ وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ فِي آخِرِهِ	الْعَقْلِ
Muzafun ileyh, izafətlə mecrur, cerr alaməti sonundakı zahir kəsrə
فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ لِتَجَرُّدِ عَنِ النَّوَاصِبِ وَ الْجَوَازِمِ وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الْمُقَدَّرَةُ عَلَى الْأَلِفِ مَنَعَ مِنْ ظُهُورِهَا التَّعَذُّرُ وَ الْفَاعِلُ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ جَوَازًا، تَقْدِيرُهُ؛ هُوَ	يَشْقَى
Fiil-i muzari, nasb və cezm edənlərdən azad olduğu üçün merfu. Ref alaməti teazzürdən dolayı dammənin zahir olmasının mane olması səbəbilə elif üzərində muqəddər dammədir. Faili isə fiilin altında gizli olan və təqdiri huve olan zamirdir.