1. Yer: Müfrəd isim

اَلْإِسْمُ الْمُفْرَدُ

أَمَّا الْإِسْمُ الْمُفْرَدُ: Burada müfrəd isimdən məqsəd; nə müsnə, nə cəm, nə də bu ikisinə əlavə olunan və nə də əsma-i xamsə olan isimdir. Fərq etməz, müfrəd isim müzəkkər də ola bilər, məsələn; مُحَمَّدٌ ("Məhəmməd"), عَلِيٌّ ("Əli"), حَمْزَةُ ("Həmzə") kimi. Yaxud müfrəd isim müənnəs də ola bilər, məsələn; فَاطِمَةُ ("Fatimə"), عَائِشَةُ ("Ayişə"), زَيْنَبُ ("Zeynəb") kimi. Fərq etməz, dammə ref əlaməti kimi zahir də ola bilər, məsələn; حَضَرَ مُحَمَّدٌ ("Məhəmməd gəldi"), سَافَرَتْ فَاطِمَةُ ("Fatimə yola çıxdı") kimi. Yaxud dammə ref əlaməti kimi gizli (müqəddər) də ola bilər, məsələn; حَضَرَ الْفَتَى وَ الْقَاضِي وَ أَخِي ("Gənc, hakim və qardaşım gəldi"), تَزَوَّجَتْ لَيْلَى وَ نُعْمَى ("Leyla və Nüma evləndi") kimi. Məhəmməd və Fatimə sözləri merfu isimlərdir, ref əlamətləri sonundakı zahir dammədir. الْفَتَى, لَيْلَى və نُعْمَى sözləri də merfu isimlərdir, ref əlamətləri sonundakı əlif üzərində gizli dammədir, çünki əlif heç bir hərəkəni qəbul etmir. الْقَاضِي sözü merfu isimdir, ref əlaməti sonundakı ya üzərində gizli dammədir, çünki ya damməni daşıya bilmir. أَخِي sözü merfu isimdir, ref əlaməti ya-i mütəkəllimdən əvvəlki hərf üzərində gizli dammədir, çünki ya-i mütəkəllimdən əvvəlki hərf hərəkətini dəyişir.

Müfrəd İsim

Burada müfrəd isimdən məqsəd müsnə, cəm və ya bu ikisinə əlavə olunanlar və əsma-i xamsə deyil. Müfrəd isim müzəkkər də ola bilər, məsələn;

مُحَمَّدٌ

"Məhəmməd" və,

عَلِيٌّ

"Əli" və,

حَمْزَةُ

"Həmzə" kimi.

Yaxud bu müfrəd isim müənnəs də ola bilər, hər ikisi də bərabərdir, məsələn;

فَاطِمَةُ

"Fatimə" və,

عَائِشَةُ

"Ayişə" və,

زَيْنَبُ

"Zeynəb" kimi.

Bu müzəkkər və ya müənnəs olma baxımından bərabər olan müfrəd isim aşağıdakı misallarda olduğu kimi;

حَضَرَ مُحَمَّدٌ

"Məhəmməd gəldi" və,

سَافَرَتْ فَاطِمَةُ

"Fatimə yola çıxdı" ifadələrində مُحَمَّدٌ və فَاطِمَةُ sözlərində dammənin zahir olması və aşağıdakı misallarda olduğu kimi;

حَضَرَ الْفَتَى وَ الْقَاضِي وَ أَخِي

"Gənc, hakim və qardaşım gəldi" və,

تَزَوَّجَتْ لَيْلَى وَ نُعْمَى

"Leyla və Nüma evləndi" ifadələrində الْفَتَى, الْقَاضِي, أَخِي, لَيْلَى və نُعْمَى sözlərində dammənin gizli (müqəddər) olması bərabərdir. Yəni ref əlaməti kimi dammənin zahir və ya gizli olması fərq etmir.

Yuxarıda مُحَمَّدٌ və فَاطِمَةُ sözləri iki merfu isimdir. Bu iki merfu ismin ref əlamətləri son hərflərindəki zahir dammədir. الْفَتَى, لَيْلَى və نُعْمَى sözləri də merfu isimlərdir. Bu merfu isimlərin ref əlamətləri -sonları əlif-i məqsura olduğu üçün- əlif hərəkəni qəbul etmədiyindən dammənin zahir olması mümkün deyil və əlif üzərində gizli dammə ilə olur. الْقَاضِي sözü merfu isimdir. Ref əlaməti -sonu ya-i mankusa olduğu üçün- ya damməni daşıya bilmədiyindən ya üzərində gizli dammə ilə olur. أَخِي sözü merfu isimdir. Ref əlaməti -ya-i mütəkəllimə izafə olduğu üçün- ya-i mütəkəllimdən əvvəlki hərf üzərində gizli dammə ilə olur, çünki ya-i mütəkəllim ma qabli olan hərfi kesrə edir. Buna görə də, lafız ref və ya nasb əlamətinə malik olsa belə, irab gizli olur, yəni takdiri irab, lafzi irab mümkün deyil.

حَضَرَ مُحَمَّدٌ Məhəmməd gəldi
فِعْلٌ مَاضٍ، Mazi feil, fətha üzərində məbni, irabdan məhəlli yoxdur	حَضَرَ
Mazi feil, fətha üzərində məbni, irabdan məhəlli yoxdur
فَاعِلٌ، Fail, merfu, ref əlaməti sonundakı zahir dammədir	مُحَمَّدٌ
Fail, merfu, ref əlaməti sonundakı zahir dammədir

سَافَرَتْ فَاطِمَةُ Fatimə yola çıxdı
فِعْلٌ مَاضٍ، Mazi feil, fətha üzərində məbni, irabdan məhəlli yoxdur	سَافَرَ
Mazi fel, fətha üzərində məbni, i'rabdan məhalli yoxdur
تَأنیث əlaməti, sükun üzərində məbni, i'rabdan məhalli yoxdur	ـتْ
Tə'nis əlaməti, sükun üzərində məbni, i'rabdan məhalli yoxdur
Fail, mərfu, onun mərfu olmasının əlaməti sondakı zahir dammadır	فَاطِمَةُ
Fail, mərfu, rəf əlaməti sondakı zahir dammadır

حَضَرَ الْفَتَى وَ الْقَاضِي وَ أَخِي Gənc və hakim və qardaşım gəldi
Mazi fel, fətha üzərində məbni, i'rabdan məhalli yoxdur	حَضَرَ
Mazi fel, fətha üzərində məbni, i'rabdan məhalli yoxdur
Fail, mərfu, rəf əlaməti təəzzürdən dolayı -dammanın zahir olmasına mane olması ilə- əlif üzərində təqdir olunan dammadır	اَلْفَتَى
Fail, mərfu, rəf əlaməti təəzzürdən dolayı -dammanın zahir olmasına mane olması ilə- əlif üzərində təqdir olunan dammadır
Atıf hərfi, fətha üzərində məbni, i'rabdan məhalli yoxdur	وَ
Atıf hərfi, fətha üzərində məbni, i'rabdan məhalli yoxdur
Fail, mərfu, rəf əlaməti ağırlıqdan dolayı -dammanın zahir olmasına mane olması ilə- ya üzərində təqdir olunan dammadır və o, əl-fətaya matufdur	اَلْقَاضِي
Fail, mərfu, rəf əlaməti ağırlıqdan dolayı -dammanın zahir olmasına mane olması ilə- ya üzərində təqdir olunan dammadır
Atıf hərfi, fətha üzərində məbni, i'rabdan məhalli yoxdur	وَ
Atıf hərfi, fətha üzərində məbni, i'rabdan məhalli yoxdur
Fail, mərfu, rəf əlaməti münasibətdən dolayı -dammanın zahir olmasına mane olması ilə- ya-i mütəkəllimin mə qabli üzərində təqdir olunan dammadır və o, əl-qaziyə matufdur	أَخِي
Fail, mərfu, rəf əlaməti münasibətdən dolayı -dammanın zahir olmasına mane olması ilə- ya-i mütəkəllimin mə qabli üzərində təqdir olunan dammadır

تَزَوَّجَتْ لَيْلَى وَ نُعْمَى Leyla və Nu'ma evləndi
Mazi fel, fətha üzərində məbni, i'rabdan məhalli yoxdur	تَزَوَّجَ
Mazi fel, fətha üzərində məbni, i'rabdan məhalli yoxdur
تَأنیث əlaməti, sükun üzərində məbni, i'rabdan məhalli yoxdur	ـتْ
Tə'nis əlaməti, sükun üzərində məbni, i'rabdan məhalli yoxdur
Fail, mərfu, rəf əlaməti təəzzürdən dolayı -dammanın zahir olmasına mane olması ilə- əlif üzərində təqdir olunan dammadır və Nu'ma sözünə matufun aleyhdir	لَيْلَى
Fail, mərfu, rəf əlaməti təəzzürdən dolayı -dammanın zahir olmasına mane olması ilə- əlif üzərində təqdir olunan dammadır və Nu'ma sözünə matufun aleyhdir
Atıf hərfi, fətha üzərində məbni, i'rabdan məhalli yoxdur	وَ
Atıf hərfi, fətha üzərində məbni, i'rabdan məhalli yoxdur
Fail, mərfu, rəf əlaməti təəzzürdən dolayı -dammanın zahir olmasına mane olması ilə- əlif üzərində təqdir olunan dammadır və Leyla sözünə matufdur	نُعْمَى
Fail, mərfu, rəf əlaməti təəzzürdən dolayı -dammanın zahir olmasına mane olması ilə- əlif üzərində təqdir olunan dammadır və Leyla sözünə matufdur

Qeyd: Misallardakı مُحْمَّدٌ və فَاطِمَةُ və اَلْفَتَى və اَلْقَاضِي və أَخِي və لَيْلَى və نُعْمَى sözləri faildir. Faillər mərfuatdandır, hətta ən güclü mərfu isimlərdir. Faillərin mərfu olması onların rəf əlamətlərini -damme, vav, əlif və nun- almasına imkan verir. Misallardakı sözlərimiz müfrəd isim növündə olduqları üçün rəf əlamətlərini öz quruluşlarına görə, ya ləfzən, ya da təqdirən damme olaraq alırlar.