İrabda Təazzür, İstiskal və Münasibət 2

Təəzzür, İstiskal və Münasibət İrabda 2

Və deyirsən; LƏN YƏRZƏL FƏTƏ və QAZİ və QULAMİ, və deyirsən; İNNƏL FƏTƏ və QULAMİ LƏFƏİZƏN, və deyirsən; MƏRƏRTU BİL FƏTƏ və QULAMİ və QAZİ. Elə isim ki, axırı daimi əlifdir, onun üzərində bütün hərəkələr təəzzür səbəbindən təqdir olunur və axırı əliflə bitən isim "məqsur" adlanır, misal: FƏTƏ, ASA, HİCA, RƏHA, RIZA. Elə isim ki, axırı daimi ya ilə bitir, onun üzərində dammə və kəsrə istiskal səbəbindən təqdir olunur və axırı ya ilə bitən isim "mənqus" adlanır, üzərində fətə isə yüngül olduğuna görə zahirdir, misal: QAZİ, DAİ, QAZİ, SAİ, ATI, RAMİ. Elə isim ki, mütəkkəllim ya-sına izafə olunur, onun üzərində bütün hərəkələr münasibət səbəbindən təqdir olunur, misal: QULAMİ, KİTABİ, SƏDİQİ, İBNİ, ÜSTADİ.

Və deyirsən; LƏN YƏRZƏL FƏTƏ və QAZİ və QULAMİ "Gənc, qazı və oğlum heç vaxt razı olmayacaq" deyə, və yenə deyirsən; İNNƏL FƏTƏ və QULAMİ LƏFƏİZƏN "Şübhəsiz ki, gənc və oğlum qalibdir" kimi, və yenə deyirsən; MƏRƏRTU BİL FƏTƏ və QULAMİ və QAZİ "Gəncə, oğluma və qazıya rast gəldim" deyə, elə ismə gəldikdə ki, axırı əlif-i lazım (əlif-i məqsura) olur, onun üzərində bütün hərəkələr təəzzürdən ötəri təqdir olunur və axırı əliflə bitən isim "məqsur" adlanır, misal: ASA "asa", HİCA "anlayış", RƏHA "dəyirman", RIZA "razılıq" kimi. Elə isim ki, axırı ya-i lazım (ya-i mənqusa) olur, onun üzərində dammə və kəsrə istiskal səbəbindən təqdir olunur və axırı ya ilə bitən isim "mənqus" adlanır, üzərində fətə isə yüngül olduğuna görə zahirdir, misal: QAZİ "qazı", DAİ "çağıran", QAZİ "qazı edən", SAİ "qaçan", ATI "gələn", RAMİ "atan" kimi. Elə isim ki, mütəkkəllim ya-sına izafə olunur, onun üzərində bütün hərəkələr münasibət səbəbindən təqdir olunur, misal: QULAMİ "oğlum", KİTABİ "kitabım", SƏDİQİ "dostum", İBNİ "oğlum", ÜSTADİ "müəllimim" kimi.

İrabda Təəzzür, İstiskal və Münasibət 2

Sən belə deyirsən:

لَنْ يَرْضَى الْفَتَى وَ الْقَاضِي وَ غُلاَمِي

"Gənc, qazı və oğlum heç vaxt razı olmayacaq" deyirsən. Bu tərkibdə naqis YƏRZƏL feilinin nəvasıbtan olan LƏN edatı səbəbindən mənsubdur. Lakin sondakı əlif-i məqsura heç bir şəkildə hərəkə qəbul etmədiyindən onun hərəkəsini mənən təqdir edirik. Eyni şəkildə tərkibdə fail olan FƏTƏ kəlməsi də belədir. QAZİ kəlməsi də FƏTƏ kəlməsinə matuf olub faildir və rəf alaməti dammə olmalı idi, lakin ya hərfi üzərində dammə ağır gəldiyindən istiskal səbəbindən hərəkə almamışdır, lakin orada dammə olduğunu varsayırıq, təqdirən irab edirik. QULAMİ kəlməsi matuf olan faillerdən digəridir və sonunda mütəkkəllim ya-sı olduğundan faillik alaməti olan dammə zahir olmamış, mütəkkəllim ya-sı münasibəti ilə daim kəsrəli qalır, lakin rəf alaməti olan damməni QULAM kəlməsinə təqdir edirik, mənən orada dammə olduğunu bilirik.

إِنَّ الْفَتَى وَ غُلاَمِي لَفَائِزَانِ

"Şübhəsiz ki, gənc və oğlum qalibdir" tərkibində isə İNNƏ ismi nəsb, xəbəri rəf edən hərflərdəndir. FƏTƏ kəlməsi innənin mənsub ismidir, nəsb alaməti fətə ilə olmalı idi, lakin sondakı əlif-i məqsura heç bir hərəkəni qəbul etmədiyindən təqdirən fətə üzərində mənsub deyirik. QULAMİ kəlməsi də FƏTƏ kəlməsinə matuf bir faildir və yuxarıdakı misalda da deyildiyi kimi, mürəb bir isim mütəkkəllim ya-sına izafə olunduqda, yəni muzaf olduqda cümlədə hansı mövqedə olursa olsun, onda hərəkə zahir olmur, lakin təqdirən irabı deyilir. LƏ lam-ı tə'kiddir, FƏİZƏN isə innənin xəbəridir.

مَرَرْتُ بِالْفَتَى وَ غُلاَمِي وَ الْقَاضِي

"Gəncə, oğluma və qazıya rast gəldim" tərkibinə gəldikdə; MƏRƏRTU feil və faildir, BƏ harfi-cərdir, FƏTƏ kəlməsi harfi-cər ilə təqdirən məcrurdur. Çünki əlif-i məqsura hərəkə qəbul etmir və burada təəzzür yaranır. QULAMİ kəlməsi ilk iki misaldakı kimidir, lakin burada harfi-cər ilə mi məcrur, yoxsa münasibətdən ötəri mi məcrur sual oluna bilər. Bilirik ki, harfi-cər olmadan daima mütəkkəllim ya-sına muzaf olaraq kəsrə ilə hərəkələnir. QAZİ kəlməsi də sonunda ya-i lazıməni (ya-i mənqusa) aldığı üçün dammə və kəsrə hərəkələrini istiskal səbəbindən qəbul etmir. Buna görə də cər alamətini təqdirən edirik. Yəni QAZİYİ və ya QAZİYU ola bilməz. Dammə və kəsrə ya hərfinə ağırdır, bir az sonra deyiləcəyi kimi fətə, ən yüngül hərəkə olduğundan QAZİYA kimi nəsb alamətlərində ya hərfi fətə ilə irablanır.

Axırı əlif-i lazım, yəni daima əlif olan və ya digər adı ilə əlif-i məqsura olan kəlmələrin bütün hərəkələri təəzzürdən, yəni zahir olmamağından ötəri təqdiridir və belə axırı əliflə bitən isim "məqsur" adlanır, misalları:

اَلْفَتَى	Gənc
اَلْعَصَا	Asa
اَلْحِجَى	Anlayış
اَلرَّحَى	Dəyirman
اَلرِّضَا	Razılıq

Lakin axırı ya-i lazım ilə bitən isimlərdə, yəni sonunda daimi ya olan isimlərdə dammə və kəsrə istiskal səbəbindən təqdir olunur, fətə isə yüngül olduğuna görə zahirdir, misalları:

اَلْقَاضِيَ	Hakim
اَلدَّاعِيَ	Çağıran
اَلْغَازِيَ	Döyüşçü
اَلسَّاعِيَ	Qaçan
اَلْآتِيَ	Gələn
اَلرَّامِيَ	Atan

İsmin sonuna ya-i mütekellim əlavə olunduqda, yəni muzaf olduqda; o isim cümlədə hansı mövqedə olursa olsun, ya-i mütekellim ilə əlaqə səbəbindən bütün hərəkələr təqdiridir və daim ya hərfi səbəbindən o isim kəsrə ilə olur, misallar:

غُلاَمِي	Oğlum
كِتَابِي	Kitabım
صَدِيقِي	Dostum
إِبْنِي	Oğlum
أُسْتَاذِي	Müəllimim

<Xülasə>

Maksur olan ismin;
Rəf halı	Damma ilə təqdiri	اَلْفَتَى
Nəsb halı	Fəthə ilə təqdiri	اَلْفَتَى
Cərr halı	Kəsrə ilə təqdiri	اَلْفَتَى

Mankus olan ismin;
Rəf halı	Damma ilə təqdiri	اَلْقَاضِي
Nəsb halı	Fəthə ilə zahiri	اَلْقَاضِيَ
Cərr halı	Kəsrə ilə təqdiri	اَلْقَاضِي

Ya-i mütekellimə muzaf olan ismin;
Rəf halı	Damma ilə təqdiri	غُلاَمِي
Nəsb halı	Fəthə ilə təqdiri	غُلاَمِي
Cərr halı	Kəsrə ilə təqdiri	غُلاَمِي

Ümumi olaraq
Maksur isim	Teazzür səbəbindən təqdiri	اَلْحِجَى
Mankus isim	Ağırlıq səbəbindən təqdiri	اَلْغَازِي
Ya-i mütekellimə izafə isim	Əlaqə səbəbindən təqdiri	كِتَابِي