Müqtəzil İrab

اَلْإِعْرَابُ الْمُقْتَضِيَّةُ

Məsələn; əgər desən: حَضَرَ مُحَمَّدٌ, onda مُحَمَّدٌ məfudur, çünki o, bir amilə tabedir ki, bu amil faillik üzərində rəf tələb edir və bu amil də حَضَرَ fiilidir. Əgər desən: رَأَيْتُ مُحَمَّدًا, onda مُحَمَّدْ sözünün son halı nəsb olur, çünki amil dəyişir və yeni amil nəsb tələb edir, bu amil də رَأَيْتُ fiilidir. Əgər desən: حَظَيْتُ بِمُحَمَّدٍ, onda مُحَمَّدْ sözünün son halı cər olur, çünki amil dəyişir və yeni amil cər tələb edir, bu amil də ب hərfi-cəridir.

Məsələn misal olaraq: إِذَا قُلْتَ sən dedikdə; حَضَرَ مُحَمَّدٌ "Məhəmməd gəldi" deyə, فَمُحَمَّدٌ o halda "Məhəmməd" sözü, məfudur, çünki Məhəmməd sözü bir amilə tabedir ki, rəf alamətini tələb edir, faillik üzərində, və bu amil də حَضَرَ fiilidir. Əgər desən; رَأَيْتُ مُحَمَّدًا "Məhəmmədi gördüm" deyə, dəyişir, Məhəmməd sözünün son halı nəsb olur, amilin dəyişməsi ilə, başqa bir amil ilə, o amil də nəsb tələb edir və o amil də رَأَيْتُ fiilidir. Əgər desən; حَظَيْتُ بِمُحَمَّدٍ "Məhəmməd ilə şərəfləndim" deyə, yenə Məhəmməd sözünün son halı cər olur, amilin dəyişməsi ilə, başqa bir amil ilə, o amil də cər alamətini tələb edir və o amil də ب hərfi-cəridir.

Muktedil İrab

Misal olaraq sən desən ki;

حَضَرَ مُحَمَّدٌ

"Məhəmməd gəldi" deyə, bu tərkibdə Məhəmməd sözü, fail olması üzərində rəf alamətinə sahib olmasını tələb edən bir amil səbəbindən məfudur. O amil də amillərin ən güclüsü olan fiil, yəni حَضَرَ "gəldi" sözüdür. حَضَرَ fiil-i mazi-malumdur, fətha üzərində məbnidir, irabdan məhalli yoxdur. مُحَمَّدٌ sözü məfudur, rəf alaməti sonundakı zahir dammə ilədir, çünki Məhəmməd sözü müfrəd münsərif bir söz olduğu üçün rəf alaməti - yalnız hərəkələrlə, yəni dammə ilədir.

Sən desən ki;

رَأَيْتُ مُحَمَّدًا

"Məhəmmədi gördüm" deyə, göründüyü kimi Məhəmməd sözünün son hərfinin halı əvvəlki misaldakı amilin başqa bir amil ilə dəyişməsi səbəbindən və yeni amilin də nəsb alamətini tələb etməsi ilə Məhəmməd sözünün sonu nəsb alaməti olaraq dəyişmişdir. Bu misaldakı amil isə faili ilə birlikdə رَأَيْتُ sözüdür. رَأَى fiil-i mazidir, ـتُ merfu muttasıl zamir olub رَأَى fiilinin failidir, مُحَمَّدًا sözü də رَأَيْتُ sözünün nəsb etdiyi mamul olub mefuldür. Nəsb alaməti isə sonundakı zahir fəthadır.

Əgər desən;

حَظَيْتُ بِمُحَمَّدٍ

“Məhəmməd ilə şərəfləndim” deyə, مُحَمَّدْ sözünün son hərfinin halı cərrə dəyişir. Digər misallardakı amillərin dəyişməsi və başqa bir amilin gəlməsi ilə, o amil də cərr əlamətini tələb etdiyi üçün مُحَمَّدْ sözü cərr olunub və cərr əlaməti olaraq kəsrə ilə yazılmışdır. Bu misaldakı amil isə ba hərfi-cərridir. حَظِيَ keçmiş zaman feli olub, ona bitişik zamir əlavə olunmaqla sukun üzərində məbnidir, ـتُ məf'ul bitişik zamir olub faildir, اَلْبَاءُ hərfi-cərrdir, i'rabdan məhalli yoxdur, مُحَمَّدْ sözü isə ba hərfinin cərr etdiyi məcrur isimdir. Cərr əlaməti, مُحَمَّدْ sözünün müfrəd və münsərif olması səbəbilə kəsrə ilədir.

Rəf Əlaməti Dammə olan Mə'ruf İsim
مُحَمَّدٌ	حَضَرَ
Fail	Fəil
Məmul	Amil

Nəsb Əlaməti Fəthə olan Mənsub İsim
مُحَمَّدًا	ـتُ	رَأَى
Məf'ul	Fail	Fəil
Məmul	Amil

Cərr Əlaməti Kəsrə olan Məcrur İsim
مُحَمَّدٍ	بِ	ـتُ	حَظِيَ
Məcrur	Hərfi-cərr	Fail	Fəil
Məmul	Amil