İrab 2

اَلْإِعْرَابُ ٢

və {kəlmələrin sonlarının dəyişməsi} ifadəsindən məqsəd, kəlmələrin sonlarının hallarının dəyişməsidir. Kəlmənin sonunun özünün dəyişməsi nəzərdə tutulmur, çünki kəlmənin sonu özü dəyişmir. Kəlmənin sonlarının hallarının dəyişməsi, onların həqiqi (ləfzi) və ya hökmən (təqdiri) olaraq raf (nominal), nəsb (akkusativ) və ya cərr (genitiv) halına keçməsi deməkdir. Bu dəyişiklik amillərin dəyişməsi səbəbindən olur; bir amil kəlməni fail (subyekt) kimi raf halına gətirir, başqa bir amil isə meful (obyekt) kimi nəsb halına gətirir və sairə. Həmçinin, cərr halını tələb edən muzafun-ileyh amil də bu dəyişikliyə səbəb olur.

və məqsud, yəni nəzərdə tutulan şey; {kəlmələrin sonlarının dəyişməsi} ifadəsindən, dəyişməkdir, kəlmənin sonlarının halları, ağla gəlmir, nəzərdə tutulması, kəlmənin sonunun özünün dəyişməsi, çünki kəlmənin sonu özü dəyişmir, və dəyişməsi, kəlmənin sonlarının halları, ibarətdir, kəlmənin haldan-hala keçməsindən, raf halından, nəsb və ya cərr halına, həqiqi (ləfzi irab), və ya hökmən (təqdiri irab) olaraq, və olur, bu dəyişiklik, səbəbi ilə, amillərin dəyişməsi, bir amil tərəfindən, raf halını tələb edir, failik üzərinə, və ya, failikə aid olanlarda olduğu kimi, digər bir amilə ki; nəsb halını tələb edir, mefullük üzərinə, və ya mefullükə aid olanlarda olduğu kimi, və sairə, və bənzərləri (bu ifadə sabitdir), ki, ondan məqsəd də cərr halını tələb edən muzafun-ileyh amilidir.

İrab 2

Kəlmələrin sonlarının dəyişməsi dedikdə məqsəd; kəlmələrin sonlarının hallarının dəyişməsidir. Yoxsa kəlmənin sonunda olan və kəlmənin özünə aid olan hərfin dəyişməsi nəzərdə tutulmur. Çünki kəlmənin sonu (məsələn, زَيْدٌ sözündəki 'dal' hərfi) dəyişmir. Kəlmələrin sonlarının hallarının dəyişməsi dedikdə, həqiqi yəni ləfzi olaraq və ya hökmü yəni təqdiri olaraq rəf’dən nəsb və cərrə keçməsi nəzərdə tutulur. Bu dəyişiklik, yəni rəf, nəsb və ya cərr əlamətlərinin ləfzə gəlməsi, o ləfzi təsir edən, yəni mə'mul edən amillərin dəyişməsi səbəbindəndir. Məsələn, bir amil gəlir və ləfzə rəf əlamətini verir, çünki o ləfzi fail kimi və ya failə mülhəq olan ləfzlər kimi edir; başqa bir amil nəsb tələb edir və ləfzi məf'ul kimi və ya məf'ulə mülhəq olan ləfzlər kimi edir; və başqa bir amil də ləfzə cərr əlaməti verir, çünki o ləfzi muzafun iləh olmaq baxımından mə'mul edir. Qısaca:

جَاءَ مُحَمَّدٌ

“Məhəmməd gəldi” tərkibində amil olan جَاءَ feli, مُحَمَّدٌ ləfzini fail etdiyi üçün failik səbəbindən bu ləfz dammə almışdır.

رَأَيْتُ مُحَمَّدًا

“Məhəmmədi gördüm” tərkibində amil olan رَأَيْتُ fel+faili, yəni əsas amil رَأَى felidir, مُحَمَّدًا ləfzini məf'ul etdiyi üçün məf'ulluq səbəbindən bu ləfz fəthə almışdır.

سَلَّمْتُ عَلَى مُحَمَّدٍ

“Məhəmmədə salam verdim” tərkibində isə عَلَى hərfi-cərr مُحَمَّدٍ ləfzini cərr edərək onu məcrur etmiş və bu əməl əlaməti olaraq onu kəsrə ilə işarələyib.

Bu misallarda مُحَمَّدْ ləfzini təsir edən amillər onu fail, məf'ul və məcrur isim etmişdir. مُحَمَّدْ ləfzinin müfrəd münsərif ləfzlər kateqoriyasına aid olduğu üçün failik əlaməti dammə, məf'ulluq əlaməti fəthə və cərr əlaməti isə kəsrə ilədir.

Qeyd: 10 irab əlaməti vardır və 9 da bu əlamətlərin göründüyü ləfz növü vardır. مُحَمَّدْ ləfzinin bu 9 növ ləfzlərdən yalnız biri olduğu üçün Tuhfətü s-Seniyyə dərslərində daha qısa olsa da, tətbiqdə bir çox dərsdə irab əlaməti və yeri ilə bağlı dərslər mövcuddur.