Kəlamın Tərifi 3

کَلَامIN TƏRİFİ ٣

Və onun mürəkkəb olması deməkdir ki: İki və ya daha çox kəlimədən ibarət olsun, məsələn; Məhəmməd səfərdədir, elm faydalıdır, çalışqan olan məqsədə çatır, hər çalışqan üçün bir pay vardır və elm ən yaxşı şeydir ki, ona çalışırsan. Bu ifadələrin hər biri kəlam adlanır və hər biri iki və ya daha çox kəlimədən ibarətdir. Bir tək kəlimə isə, nahivçilərin nəzərində kəlam adlanmaz, yalnız ona başqa bir kəlimə əlavə olunduqda, istər həqiqətən, yuxarıdakı misallarda olduğu kimi, istərsə də təqdirən. Məsələn, biri sənə desə: Qardaşın kimdir? Sən cavab versən: Məhəmməd, bu kəlimə də kəlam sayılır, çünki təqdir budur: Məhəmməd mənim qardaşımdır, yəni təqdirə görə üç kəlimədən ibarət bir ifadədir.

Və kelamın ləfz olması deməkdir: Səsli bir ifadə olsun, kelamın mürəkkəb olması deməkdir: Müəlləf, yəni bir araya gətirilmiş olsun, iki və ya daha çox kəlimədən ibarət olsun, misallar belədir; Məhəmməd səfərdədir, elm faydalıdır, çalışqan olan məqsədə çatır, hər çalışqan üçün bir pay vardır və elm ən yaxşı şeydir ki, ona çalışırsan. Bütün bu ifadələr misallarda verilən ifadələrdən kəlam adlanır və hər biri iki və ya daha çox kəlimədən ibarətdir. Tək bir kəlimə isə, nahivçilərin nəzərində kəlam adlanmaz, yalnız ona başqa bir kəlimə əlavə olunduqda, həqiqətən, yuxarıdakı misallarda olduğu kimi, ya da təqdirən, məsələn, biri sənə desə: Qardaşın kimdir? Sən cavab versən: Məhəmməd, bu kəlimə də kəlam sayılır, çünki təqdir budur: Məhəmməd mənim qardaşımdır, yəni təqdirə görə üç kəlimədən ibarət bir ifadədir.

Kəlamın Tərifi 3

Kəlamın mürəkkəb olması nə deməkdir: İki və ya daha çox kəlmədən (əgər isim+isim olub mübtəda və xəbər kimi gələrsə isim cümləsi, yaxud feil+isim kimi gələrsə feil cümləsi ki, feilin müsnədi, ismin müsnədun-ileyhi olur və ya bunlara hərfi-cər, şərt edatları və s. hərflər də əlavə olunsa, 3 və ya daha çox hissədən ibarət ola bilər) tərkib olunan sözlər bütünü olmasıdır, misalları;

مُحَمَّدٌ مُسَافِرٌ

"Məhəmməd səyyahdır" və,

الْعِلْمُ نَافِعٌ

"Elm faydalıdır" və,

يَبْلُغُ الْمُجْتَهِدُ الْمَهْدَ

"Çalışqan olan ucalığa çatır" və,

لِكُلِّ مُجْتَهِدٍ نَصِيبٌ

"Hər çalışanın payı vardır" və,

الْعِلْمُ خَيْرُ مَا تَسْعَى إِلَيْهِ

"Elm, onun üçün çalışdığın ən xeyirli şeydir" kimi.

Bu verilən ifadələrdən, yəni misallardan hamısı kəlam adlandırılır. Göründüyü kimi hər bir misal iki və ya daha çox ifadədən tərkib olunub.

Nəhvçilərin örfündə tək bir kəlmə kəlam adlandırılmaz. Lakin o tək kəlməyə başqa bir kəlmə yuxarıda verilən misallardakı kimi həqiqətən (birbaşa tələffüzlə) əlavə olunsa, o zaman kəlam olur. Yaxud da o tək kəlməyə təqdiri olaraq bir kəlmə əlavə oluna bilər ki, misal üçün biri sənə "Qardaşın kimdir" deyə soruşarsa, sən ona "Məhəmməd" deyə cavab verirsən. Təkcə Məhəmməd sözünə kəlam olma baxımından etibar edilir, çünki təqdiri olaraq "Mənim qardaşım Məhəmməddir" deməkdir. Göründüyü kimi;

مُحَمَّدٌ أَخِي

أَخِي مُحَمَّدٌ

"Məhəmməd mənim qardaşımdır" tərkibi də üç kəlmədən ibarətdir, bunlar; مُحَمَّدٌ və أَخٌ və izafət ya'sı ـي olmaqla 3 hissədən ibarətdir. مُحَمَّدٌ sözü və ya أَخِي sözü başda gələ bilər.