Kəlamın Tərifi

كَلَامİN TƏRİFİ

MÜƏLLİF DEDİ: KƏLAM – QOYULMUŞ, MÜRƏKKƏB VƏ FAYDALI SÖZLƏRƏ DEYİLİR.

VƏ MƏN DEYİRƏM: "KƏLAM" SÖZÜNÜN İKİ MƏNASI VAR: BİRİ LÜĞƏVİ, İKİNCİSİ NƏHVİ. LÜĞƏVİ KƏLAM – FAYDA VERƏN HƏR ŞEYƏ DEYİLİR, İSTƏR SÖZ OLSUN, İSTƏR OLMASIN; MƏSƏLƏN, YAZI, İŞARƏ VƏ S. NƏHVİ KƏLAM İSƏ DÖRD ŞƏRTƏ MALİK OLMALIDIR:

BİRİNCİ: SÖZ OLMALIDIR

İKİNCİ: MÜRƏKKƏB OLMALIDIR

ÜÇÜNCÜ: FAYDALI OLMALIDIR

DÖRDÜNCÜ: ƏRƏB DİLİ QOYULMASI İLƏ OLMALIDIR

MÜƏLLİF DEDİ Musannıf dedi ki; Kəlam – sözlərdir, mürəkkəb olan, faydalı olan, yəni əsaslı bir məna verən və ərəb dili ilə qoyulmuş olan.

Və mən deyirəm ki: "Kəlam" sözünün iki mənası var: birincisi lüğəvi, yəni sözlük mənası, ikincisi isə nəhvi, yəni qrammatik mənası. Lüğəvi kəlam – fayda verən hər şeyə deyilir, istər söz olsun, istər olmasın; məsələn, xətt, yazı, işarə və s. Nəhvi kəlam isə dörd şərtə malik olmalıdır: birincisi – söz olmalıdır, ikincisi – mürəkkəb olmalıdır (yəni ən azı iki söz birləşməlidir), üçüncüsü – faydalı olmalıdır, dördüncüsü isə – ərəb dili ilə qoyulmuş olmalıdır.

Kelamın Tərifi

Musannif (Mukəddimənin sahibi İbn-i Acurrum) deyir ki: Kelam, ərəblərin qoyması ilə mövzu olmuş müfid, mürəkkəb ləfzdır.

Mən də deyirəm ki (Şərhin sahibi Məhəmməd Muhyiddin Əbdülhəmid) Kelam ləfzinin iki mənası var. Birincisi lüğəvi, yəni sözlük mənası və ikincisi isə nahiv istilahındakı dilçilik mənasıdır.

Kelamın lüğət mənası: Bir fayda (qarşı tərəfə) səbəbindən meydana gələn şeylərdən ibarət olan şeydir və ləfz olub-olmaması baxımından bərabərdir. Xətt, kitabə, işarə və s. əlamətlər kimi. Məsələn, yol işarələri bir mənaya malikdir, lakin ləfz deyil. Kelamın lüğət mənasına görə, bu kimi bizə bir məna ifadə edən şeylər də Musannifə görə kelamın növüdür.

Kelamın nahiv mənası: Kelamın nahivdəki mənasını başa düşmək üçün bu dörd maddənin bir araya gəlməsi vacibdir.

*Birincisi: Kelamın ləfz olması lazımdır. Yəni tələffüz olunacaq.

*İkincisi: Kelamın mürəkkəb olması lazımdır. Yəni ən azı iki kəlmədən ibarət olacaq.

*Üçüncüsü: Kelamın müfid, yəni fayda ifadə etməsi lazımdır. Yəni mənalı olacaq ki, ya inşa, ya da xəbər cümləsi olacaq. Bir şey danışıldıqda dinləyən şəxs bir mövzu haqqında faydalı bir məlumat alacaq, malayani sözlər və ya ümumi keçərli qaydaları ehtiva edən "Su yüz dərəcədə qaynar", "Ay günəşin ətrafında döner" və ya "Hava çox isti" kimi tərkiblər nuhatın gözündə kelam sayılmır.

*Dördüncüsü: Ərəblərin, bir sözə və ya söz birləşməsinə məna qoyması ilə mövzu olan bir ləfz olması lazımdır.

Qeyd: Qalın yazılan mətnlər İbn-i Acurrumun Mukəddimətü l-Acurrumiyyə adlı müxtəsər kitabının mətnidir. Digər mətnlər isə Məhəmməd Muhyiddin Əbdülhəmidin bu mukəddiməyə etdiyi şərh olan Tuhfətü s-Seniyyə adlı kitabının mətnləridir.