MECRURAT

هُوَ مَا اشْتَمَلَ عَلَى عَلَمِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ وَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ كُلُّ اسْمٍ نُسِبَ إِلَيْهِ شَيْئٌ بِوَاسِطَةِ حَرْفِ الْجَرِّ لَفْظًا أَوْ تَقْدِيرًا مُرَادًا فَالتَّقْدِيرُ شَرْطُهُ أَنْ يَكُونَ الْمُضَافُ اسْمًا مُجَرَّدًا تَنْوِينُهُ لِأَجْلِهَا وَ هِيَ مَعْنَوِيَّةٌ وَ لَفْظِيَّةٌ

هُوَ o mecrur isimdir, مَا elə isimdir ki, اشْتَمَلَ şamil olur, عَلَى عَلَمِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ muzafun ileyh əlaməti üzərinə, وَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ və muzafun ileyh: كُلُّ اسْمٍ hər bir isimdir ki; نُسِبَ إِلَيْهِ ona nisbət edilir, شَيْئٌ bir şey, بِوَاسِطَةِ vasitəsilə, حَرْفِ الْجَرِّ harf-i cerr, لَفْظًا أَوْ تَقْدِيرًا sözlə və ya təqdirən, مُرَادًا cerr hərfinin əməli murad edildiyi halda, فَالتَّقْدِيرُ təqdiri olan isə; شَرْطُهُ şərti; أَنْ يَكُونَ الْمُضَافُ muzafın olmasıdır, اسْمًا مُجَرَّدًا mücərrəd bir isim, تَنْوِينُهُ tenvin və ya onun yerinə gələn təsniyə və cəmi nunlarından, لِأَجْلِهَا o izafətin gerçəkləşməsi üçün, وَ هِيَ və o harf-i cerrin təqdir edilməsi ilə gerçəkləşən izafət də; مَعْنَوِيَّةٌ وَ لَفْظِيَّةٌ mənəvi və ləfzidir.

Mətnin Ümumi Mənası: Mecrur olan isim, muzafun ileyh əlaməti üzərinə şamil olan isimdir. Muzafun ileyh əlamətləri dediyimiz hərəkədə kəsrə, hərfdə isə fətə və ya harfləridir. Bunlar cerr əlamətləridir.

سَلَّمْتُ عَلَى زَيْدٍ

“Zeydə salam verdim” tərkibində harf-i cerr zikr olunmuşdur.

قَلَمُ زَيْدٍ

“Zeydin qələmi” tərkibində harf-i cerr zikr olunmayıb, təqdiridir, yəni gizlidir.  زَيْدٍ sözündə harf-i cerrin təsiri olduğu üçün harf-i cerrin əməli murad edilir. Təqdiri;

قَلَمُ لِزَيْدٍ

“Zeydin qələmi” kimidir.

Harf-i cerrin təqdir edilməsi, yəni gizli olması ilə yanaşı, ona bir şey nisbət edilən muzaf isə tenvin və ona əvəz olan təsniyə və cəmi nunlarından mücərrəd olan isimdir.

Hərf-i cərrin təqdiri olan izafət mənəvidir və muzafa təariflik və təxsislik qazandırır. Yuxarıdakı misalda muzaf olan قَلَمُ sözü Zeydin qələmi olma səbəbi ilə mə'rifədir və Zeydə məxsus olma baxımından da təxsislik əldə etmişdir. Eyni zamanda belə bir izafət misalda göründüyü kimi ləfzidir, bu da tənvin, təsniyə və cəmi nunlarının düşməsi ilə müşahidə olunur, misal:

غُلاَمَا زِيْدٍ

"Zeydin iki oğlu" tərkibində təsniyə olan غُلاَمَانِ sözündən nun düşmüşdür, çünki غُلاَمَانِ sözü muzafdır. Təsniyə və cəmi sözlərdəki nunlar muzaf olduqda düşür. Buradakı izafət də ləfzidir.

مُعَلِّمُو مَدْرَسَةٍ

"Məktəbin müəllimləri" tərkibində مُعَلِّمُو sözü مُعَلِّمُونَ idi. Muzaf olduqda nun düşdü.

غُلاَمُ زَيْدٍ

"Zeydin oğlu" tərkibində غُلاَمُ sözü غُلاَمٌ idi. Muzaf olduqda tənvin düşdü.

Təbii ki, bu misallarda muzaf mərfu qalıb. Nəsb və ya cərr əlaməti halında:

مَرَرْتُ بِغُلاَمِ زَيْدٍ

"Zeydin oğluna rast gəldim"

رَأَيْتُ غُلاَمَ زَيْدٍ

"Zeydin oğlunu gördüm"

تَكَلَّمْتُ مَعْ غُلاَمَيْ زَيْدٍ

"Zeydin iki oğlu ilə danışdım"

نَظَرْتُ غُلاَمَيْ زَيْدٍ

"Zeydin iki oğluna baxdım"

أَبْرَزْتُ الْمُعَلِّمِيْ وَاجِبَاتِي

"Tapşırıqlarımı müəllimlərə təqdim etdim"

أَجَازَ الْمُدِيرُ بِمُعَلِّمِيْ مَدْرَسَةٍ

"Direktor məktəbin müəllimlərinə icazə verdi" və s.