Mənəvi izafət

فَالْمَعْنَوِيَّةُ؛ أَنْ يَكُونَ الْمُضَافُ غَيْرَ صِفَةٍ مُضَافَةٍ إِلَى مَعْمُولِهَا وَ هِيَ إِمَّا بِمَعْنَى اللَّامِ؛ فِيمَا، عَدَا جِنْسَ الْمُضَافِ وَ ظَرْفَهُ أَوْ بِمَعْنَى مِنْ؛ فِي جِنْسِ الْمُضَافِ أَوْ بِمَعْنَى فِي؛ فِي ظَرْفِهِ وَ هُوَ قَلِيلٌ، نَحْوُ؛ غُلاَمُ زَيْدٍ وَ خَاتَمُ فِضَّةٍ وَ ضَرْبُ الْيَوْمِ. وَ يُفِيدُ تَعْرِيفًا مَعَ الْمَعْرِفَةِ وَ تَخْصِيصًا مَعَ النَّكِرَةِ وَ شَرْطُهَا تَجْرِيدُ الْمُضَافِ مِنَ التَّعْرِيفِ وَ مَا أَجَازَهُ الْكُوفِيُّونَ مِنَ الثَّلاَثَةِ الْأَثْوَابِ وَ شِبْهِهِ مِنَ الْعَدَدِ؛ ضَعِيفٌ

فَالْمَعْنَوِيَّةُ mənəvi izafətə gəldikdə; أَنْ يَكُونَ الْمُضَافُ müzaf olmasıdır, غَيْرَ صِفَةٍ sifət xaricində, مُضَافَةٍ إِلَى مَعْمُولِهَا mə'mulünə izafə olan, وَ هِيَ o izafət-i mənəvi; إِمَّا بِمَعْنَى اللَّامِ ya ləm hərfi-cərr mənasındadır; فِيمَا onda, yəni müzafun ileyh-də, عَدَا جِنْسَ الْمُضَافِ müzafın cinsində başqa, وَ ظَرْفَهُ və zərfi olmadan başqa, أَوْ بِمَعْنَى مِنْ və ya min hərfi-cərr mənasındadır, فِي جِنْسِ الْمُضَافِ müzafın cins olduğu yerdə, أَوْ بِمَعْنَى فِي və ya fi hərfi-cərr mənasındadır; فِي ظَرْفِهِ müzafun ileyh, müzafın zərfi olduğu yerlərdə, وَ هُوَ قَلِيلٌ bu hal azdır, نَحْوُ bütün bunlara misal olaraq; غُلاَمُ زَيْدٍ "Zeydin oğlu" və خَاتَمُ فِضَّةٍ "Gümüş üzük" və ضَرْبُ الْيَوْمِ "bu günün vuruşu" kimi. وَ يُفِيدُ تَعْرِيفًا mənəvi izafət, müzaf olan sözün, müzafun ileyh olan sözə görə marifə olduğunu bildirir, مَعَ الْمَعْرِفَةِ marifə olan müzafun ileyh ilə birlikdə, وَ تَخْصِيصًا və həmçinin müzafın, müzafun ileyhə görə təxsislik qazandığını bildirir, مَعَ النَّكِرَةِ nekirə olan müzafun ileyh ilə birlikdə olduğu halda, وَ شَرْطُهَا izafət-i mənəvinin şərti: تَجْرِيدُ الْمُضَافِ müzaf olan sözün təcrid olunmasıdır, مِنَ التَّعْرِيفِ marifəlikdən, وَ مَا və elə şey ki; أَجَازَهُ الْكُوفِيُّونَ Kufilər onu caiz görüb; الثَّلاَثَةِ الْأَثْوَابِ "üç paltar" kimi tərkiblər, وَ شِبْهِهِ və bənzəri olanlar, مِنَ الْعَدَدِ saylarda, yəni ədədin mə'duda olan izafəti olan tərkiblər, ضَعِيفٌ bunlar istifadədə zəifdir

Mətnin Ümumi Mənası: Mənəvi izafətə gəldikdə; müzaf olan sözün ism-i fail, ism-i meful və ya sifət-i müşəbbəhə kimi mə'mulünə izafə olunan sifət olan sözlərdən olmamasıdır.

*İzafət-i mənəvi, müzafun ileyh olan sözün müzaf olan sözün cinsindən fərqli olduğu və müzafun ileyh olan sözün müzaf olan sözün zərfi olmadığı hallarda ləm hərfi-cərrin mənasındadır, yəni təxsislik bildirir, misalı;

غُلاَمُ زَيْدٍ

"Zeydin oğlu" kimi ki təqdiri;

غُلاَمٌ لِزَيْدٍ

"Zeydin oğlu" kimidir. Burada göründüyü kimi müzaf olan غُلاَمْ sözü, müzafun ileyh olan زَيْدْ sözünün cinsindən fərqlidir və müzafun ileyh olan söz də müzaf olan sözün zərfi deyil.

*İzafət-i mənəvi, müzaf olan sözün "cins" olduğu hallarda min hərfi-cərrin mənasındadır, yəni min-i bəyaniyyə mənasında olub təbəyyün bildirir, misalı;

خَاتَمُ فِضَّةٍ

“Gümüşdən bir üzük” kimi ki təqdiri;

خَاتَمٌ مِنْ فِضَّةٍ

“Gümüşdən bir üzük” kimidir. Burada muzaf olan söz خَاتَمْ “üzük” sözüdür ki, bu cins bir isimdir.

*İzafət-i mənəvi, muzafun ileyh olan söz əgər muzaf olan sözün zərfi olarsa, o halda o izafətdə fi hərfi “zərfiyyət” mənasındadır, misalı;

ضَرْبُ الْيَوْمِ

“bu günün vuruşu” kimi ki təqdiri;

ضَرْبٌ وَاقِعٌ فِي الْيَوْمِ

“Bu gündə olan bir vuruş” kimidir. ضَرْبُ الْيَوْمِ tərkibində ضَرْبُ sözü muzafdır və الْيَوْمِ sözü isə muzafun ileyhdır. الْيَوْمِ sözü zaman ifadə etdiyi üçün zərfdir. Buna görə də muzafun ileyh, muzaf olan sözün zərfi olduğundan bu izafətdə fi hərfi cərr mənası vardır.

İzafət-i mənəvi; muzaf olan sözün marifə olan bir muzafun ileyh ilə marifə olduğunu və tam əksi olaraq, muzaf olan sözün nekirə olan bir muzafun ileyh ilə də təxsis mənası qazanıb xüsusi olduğunu ifadə edir, misal;

غُلاَمُ رَجُلٍ

“Adamın oğlu” tərkibində muzaf olan söz tək başına غُلاَمٌ olaraq nekirədir, lakin bir muzafun ileyh ilə “Bir adamın oğlu” olaraq təxsislik qazanmışdır. Bir qadının oğlu olmadığı müəyyən olmuşdur.

سَيَّارَةُ زَيْدٍ

“Zeyd’in maşını” tərkibində nekirə olan muzaf, marifə olan muzafun ileyh ilə marifələşmişdir.

İzafət-i mənəvinin şərtinə gəldikdə; muzaf olan sözün marifəlikdə təcərrüdü ilədir, yəni muzaf olan sözün əslində muzafun ileyh sayəsində marifə olmasını istəməyimizdən irəli gəlir. Əgər muzaf marifədirsə, artıq izafət etməyə ehtiyac yoxdur.

Lakin Küfiyilər;

مِنَ الثَّلاَثَةِ الْأَثْوَابِ

“Üç geyim” və;

اَلْخَمْسَةُ الدَّنَانِيرِ

“Beş dinar” kimi sözlərdə muzaf marifə olduğu halda icazə vermişlər, lakin bu qiyasən və istifadə olaraq zəifdir.