Leyse-yə bənzəyən Mâ və Lâ-nın xəbəri

خَبَرُ مَا وَ لاَ الْمُشَبَّهَتَيْنِ بِلَيْسَ، هُوَ الْمُسْنَدُ بَعْدَ دُخُولِهِمَا وَ هِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ. وَ إِذَا زِيدَتْ إِنْ مَعَ مَا أَوِ انْتَقَضَ النَّفْيُ بِإِلاَّ أَوْ تَقَدَّمَ الْخَبَرُ بَطَلَ الْعَمَلُ وَ إِذَا عُطِفَ عَلَيْهِ بِمُوجِبٍ فَالرَّفْعُ

خَبَرُ مَا وَ لاَ mâ və lâ-nın xəbəri; الْمُشَبَّهَتَيْنِ بِلَيْسَ leyse-yə bənzəyən, yəni leyse kimi əməl edən, هُوَ الْمُسْنَدُ o xəbər müsneddir, yəni lâ-nın isminə isnad edilir, بَعْدَ دُخُولِهِمَا bu mâ və lâ mübtəda və xəbərin əvvəlinə daxil olduqda, وَ هِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ və bu görüş Hicaz əhli ləhcəsinə görədir, وَ إِذَا زِيدَتْ artırıldıqda, إِنْ in edatı, yəni in-i zaide, مَعَ مَا mâ ilə birlikdə, أَوِ انْتَقَضَ النَّفْيُ və ya nefy pozularsa, بِإِلاَّ illâ ilə (istisna dərsində izah olunub), أَوْ və ya, تَقَدَّمَ الْخَبَرُ xəbər ismin önünə keçərsə, بَطَلَ الْعَمَلُ mâ-nın əməli ləğv olunur, وَ إِذَا عُطِفَ عَلَيْهِ və mâ-nın xəbəri üzərinə atfedildikdə, بِمُوجِبٍ nefy mənasında olan mâ-nın cümləyə verdiyi mənfi mənanı müsbət edən bir edat, فَالرَّفْعُ o halda matuf ref olur.

Mətnin Ümumi Mənası: Leyse "deyil" edatına bənzəyən və mənfi məna verən mâ və lâ-nın xəbəri olan söz mənsubdur. Çünki mâ və lâ, əvvəllər (ümumi misal olaraq) mübtəda və xəbər olan bir cümlənin əvvəlinə gəldikdə mübtədanı özünə merfu isim, xəbəri isə özünə mənsub xəbər kimi qəbul edirlər. Bu iki edat və ya hər hansı biri mübtəda və xəbərə daxil olduqda, mənsub xəbər merfu ismə isnad edilir. Beləliklə, mâ və lâ-nın ismi artıq müsnedün ileyh, xəbəri isə müsned olur. Bu görüş Hicaz əhli ləhcəsinə görə belədir, misalı;

زَيْدٌ مُجْتَهِدٌ

"Zeyd çalışqandır" tərkibinin əvvəlinə mâ və ya lâ edatı gəlsə;

مَا زَيْدٌ مُجْتَهِدًا

لاَ زَيْدٌ مُجْتَهِدًا

"Zeyd çalışqan deyil" olur.

Əgər mâ ilə birlikdə bir zaid in (in-i zaide) gələrsə, yaxud istisna dərslərində izah etdiyimiz kimi nefy mənası illâ ilə pozularsa, yaxud mâ-nın xəbəri ismin önünə keçərsə, bu halda mâ-nın nefy əməli ləğv olunur, misalı;

زَيْدٌ قَائِمٌ

“Zeyd ayaqdadır” tərkibinin əvvəlinə mâ və onunla birlikdə zaid in gələrsə, mâ-nın əməli ləğv olunur;

مَا إِنْ زَيْدٌ قَائِمٌ

“Zeyd ki, ayaqda deyil” tərkibində mâ-nın xəbəri قَائِمٌ sözü mənsub deyil, mərfu olmuşdur.

مَا زَيْدٌ إِلاَّ قَائِمٌ

“Zeyd ancaq ayaqdadır” tərkibində isə illâ edatı mâ-nın xəbəri üzərindəki əməlini ləğvən ləğv etmişdir.

مَا قَائِمٌ زَيْدٌ

“Zeyd ayaqda deyil” tərkibində xəbər ismin önünə keçəndə mâ-nın xəbər üzərindəki əməli ləğvən ləğv olunmuşdur.

Mâ-nın xəbəri üzərinə بَلْ və ya لَكِنْ kimi edatlarla atıf edilərsə, bu halda atıf olunan söz mərfu olur, misalı;

مَا زَيْدٌ جَاهِلاً لَكِنْ عَاقِلٌ

“Zeyd cahil deyil, əksinə ağıllıdır” tərkibində mâ-nın qeyri-muceb mənasına ziddlik yaradacaq, yəni muceblik yaradacaq لَكِنْ edatı atıf hərfi kimi gəldiyi üçün və mâ-nın xəbəri üzərinə atıf edildiyi üçün göründüyü kimi mərfu gəlmişdir. Bu tərkibdə جَاهِلاً sözü atıf olunanın əleyhinədir, لَكِنْ sözü atıf hərfi və عَاقِلٌ sözü isə atıf olunandır. Normalda atıf olunan, atıf olunanın əleyhinə tabe olub onun irabı ilə irablanmalıdır.