Cinsdən hökmü inkar edən Lâ-nın məbni olan isminin sifəti

وَ نَعْتُ الْمَبْنِيِّ الْأَوَّلُ مُفْرَدًا يَلِيهِ مَبْنِيٌّ وَ مُعْرَبٌ رَفْعًا وَ نَصْبًا، نَحْوُ؛ لاَ رَجُلَ ظَرِيفَ وَ ظَرِيفٌ وَ ظَرِيفًا. وَ إِلاَّ فَالْإِعْرَابُ وَ الْعَطْفُ عَلَى اللَّفْظِ وَ عَلَى الْمَحَلِّ، جَائِزٌ مِثْلُ؛ لاَ أَبَ وَ ابْنًا وَ ابْنٌ، وَ مِثْلُ؛ لاَ أَبَا لَهُ وَ لاَ غُلاَمَيْ لَهُ، جَائِزٌ تَشْبِيهًا لَهُ بِالْمُضَافِ لِمُشَارَكَتِهِ لَهُ فِي أَصْلِ مَعَنَاهُ وَ مِنْ ثَمَّه لَمْ يَجُزْ؛ لاَ أَبًا فِيهَا. وَ لَيْسَ بِمُضَافٍ لِفَسَادِ الْمَعْنَى خِلاَفًا لِسِيبَوَيْهِ وَ يُحْذَفُ فِي مِثْلِ؛ لاَ عَلَيْكَ، أَيْ: لاَ بَأْسَ

وَ نَعْتُ الْمَبْنِيِّ الْأَوَّلُ linef'il cins üçün olan lâ-nın birinci mebni olan sifəti, yəni na'tı; مُفْرَدًا müfrəd olan, يَلِيهِ lâ-nın ismini izləyən, مَبْنِيٌّ fətə üzərinə mebnidir, وَ مُعْرَبٌ رَفْعًا وَ نَصْبًا və rafa və nəsbə görə də murebdır, نَحْوُ nümunəsi belədir; لاَ رَجُلَ ظَرِيفَ "Zərif bir adam yoxdur" tərkibindəki sifət və fətə üzərinə mebni olan ظَرِيفَ kəlməsi eyni şəkildə rafa görə ظَرِيفٌ və nəsbə görə də ظَرِيفًا kimi murebdır, وَ إِلاَّ amma lâ-nın isminin sifəti yuxarıda deyilən kimi olmazsa; فَالْإِعْرَابُ o halda mureb olması lazımdır, وَ الْعَطْفُ عَلَى اللَّفْظِ lâ-nın ismi üzərinə edilən atıf, وَ عَلَى الْمَحَلِّ və məhəllinə edilən atıf, جَائِزٌ Məsələn; لاَ أَبَ وَ ابْنًا وَ ابْنٌ "bir ata və bir oğul & bir oğul yoxdur" kimi, وَ مِثْلُ və digər nümunə; لاَ أَبَا لَهُ وَ لاَ غُلاَمَيْ لَهُ "onun bir atası yoxdur və onun iki oğlu yoxdur" kimi, جَائِزٌ caizdir, تَشْبِيهًا لَهُ lâ-nın ismi bənzədildiyi üçün, بِالْمُضَافِ muzafa, لِمُشَارَكَتِهِ ortaq olduqları üçün, لَهُ muzafa, فِي أَصْلِ مَعَنَاهُ izafənin əsas mənasında, وَ مِنْ ثَمَّه bu səbəbdən, لَمْ يَجُزْ caiz deyil, لاَ أَبًا فِيهَا "orada bir ata yoxdur" demək, وَ لَيْسَ və deyil; -yuxarıdakı لاَ أَبَا لَهُ və لاَ غُلاَمَيْ لَهُ nümunələrindəki أَبَا və غُلاَمَيْ kəlmələri- lâ-nın ismi deyil, بِمُضَافٍ həqiqi muzaf, لِفَسَادِ الْمَعْنَى mənanın pozulmasına görə, خِلاَفًا لِسِيبَوَيْهِ Sibeveyhi-yə zidd olaraq, وَ يُحْذَفُ فِي مِثْلِ və bu nümunədə olduğu kimi də lâ-nın ismi hazf edilir; لاَ عَلَيْكَ "boş ver, üzülmə, kafana takma və s." kimi, أَيْ yəni; لاَ بَأْسَ "aldırma, boş ver" kimi ki, təqdiri isə; لاَ بَأْسَ عَلَيْكَ "üzülməyə dəyməz və s. mənalar" şəklindədir.

Mətnin Ümumi Mənası: Linef'il cins üçün olan lâ-nın mebni olan isminin sifəti müfrəd olaraq fətə üzərinə mebnidir və ya rafa görə murebdır və ya nəsb əlaməti (fətənin tənvini) üzərindədir. Lâ-nın isminin birinci sifəti deyilməsi, ikinci gələcək sifəti bundan xaric tutmaq üçündür.

لاَ غُلاَمَ ظَرِيفَ عَلِيمًا

"Alim, zərif bir uşaq yoxdur" tərkibində ظَرِيفَ kəlməsi birinci sifət və عَلِيمًا kəlməsi ikinci sifətdir. Biz birinci sifətdən danışırıq.

Mətnində keçən يَلِيهِ kəlməsindən məqsəd isə bu deyilən sifət, lâ-nın ismindən dərhal sonra gəlməlidir, araya fasilə girməməlidir, nümunə;

لاَ غُلاَمَ فِي الْبَيْتِ ظَرِيفًا

“Evde zərif bir uşaq yoxdur” ifadəsində olduğu kimi, lâ-nın ismi olan غُلاَمَ sözü ilə onun sifəti olan ظَرِيفًا sözü arasına فِي الْبَيْتِ sözü daxil edilmişdir. Belə olmamalıdır. Müəllifin bəhs etdiyi qaydaya görə nümunə;

لاَ رَجُلَ ظَرِيفَ

لاَ رَجُلَ ظَرِيفٌ

لاَ رَجُلَ ظَرِيفًا

“Zərif bir adam yoxdur” ifadələrində olduğu kimidir.

Lakin lâ-nın məbni olan isminin sifəti qeyd edildiyi kimi olmazsa, ref və ya nəsb edilərək mureb olur.

Lâ-nın məbni olan ismi üzərinə və ya məhəlli üzərinə edilən atıf caizdir, nümunə;

لاَ أَبَ وَ ابْنًا وَ ابْنٌ

“bir ata və bir oğul & bir oğul yoxdur” kimi.

لاَ أَبَا لَهُ وَ لاَ غُلاَمَيْ لَهُ

“onun bir atası yoxdur və onun iki oğlu yoxdur” kimi. Bu nümunədə isə təxsislik üçün olan lam hərfi-cər, lâ-nın ismini muzafa bənzətmişdir və bu səbəbdən nəsb əlaməti ilə irablanmışdır. Lakin;

لاَ أَبَا فِيهَا

“Orada -evdə- bir ata yoxdur” ifadəsində təxsislik olmadığı üçün أَبٌ sözü muzafa bənzədilərək أَبَا ola bilməz. Bu caiz deyil. Çünki أَبَا sözü ilə فِيهَا sözü arasında təxsislik mənası yoxdur.

لاَ أَبَا لَهُ وَ لاَ غُلاَمَيْ لَهُ

İfadəsindəki أَبَا və غُلاَمَيْ sözləri həqiqi muzaf deyildir. Çünki bu isimlər mənanı pozur. Lakin Sibəveyh buna müxalif olmuşdur.

Lâ-nın məbni olan ismi hazf edilə bilər;

لاَ عَلَيْكَ

“Aldırma” ifadəsində olduğu kimi. Hazf olunan məbni isim بَأْسَ olub cümlənin təqdiri;

لاَ بَأْسَ عَلَيْكَ

“Aldırma, boşver, fikir vermə və s.” kimidir.