Cinsdən Hökmü Nəfy edən Lanın Nəsb Etdiyi Söz

Cinsin inkarı üçün olan lâ ilə mansub olan; lâ daxil olduqdan sonra ona isnad olunan, onu izləyən nekirə muzaf və ya ona bənzəyən bir söz olur, məsələn; لاَ غُلاَمَ رَجُلٍ və لاَ عِشْرِينَ دِرْهَمًا لَكَ. Əgər müfred olarsa, o, nasb əlaməti ilə məbni olur və əgər marifə və ya lâ ilə arasında ayrılıq olarsa, ref və təkrar vacibdir, məsələn; قَضِيَّةٌ وَ لاَ أَبَا حَسَنٍ لَهَا. Təvil olunmuşdur və لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللهِ kimi misalda beş cəhət vardır; hər ikisinin fətəh ilə, ikincinin nasb, ref olması, hər ikisinin ref olması, birincinin zəif ehtimal ilə ref olması və ikincinin fətəh ilə olması. Əgər hemze daxil olarsa, lâ-nın əməlini dəyişməz və onun mənası istifham, təklif və arzu olur.

اَلْمَنْصُوبُ Nasb olan söz; بِلاَ lâ ilə, الَّتِي elə bir lâ ki; لِنَفْيِ الْجِنْسِ cins olan sözdə mövcud olan müsbət mənanı inkar edib onu mənfi edən bir lâ, هُوَ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ belə bir lâ-nın nasb etdiyi söz müsnədun ileyh olur, yəni ona bir şey isnad olunan söz olur, بَعْدَ دُخُولِهَا o lâ, müsbət hökmünü mənfi olaraq dəyişdirdiyi cins isminə daxil olduqdan sonra, يَلِيهَا lâ-nın nasb etdiyi və müsnədun ileyh olan sözü izləyir, yəni dərhal ardınca gəlir; نَكِرَةً مُضَافًا həm muzaf, həm də nekirə olan bir söz, أَوْ və ya; مُشَبَّهًا بِهِ muzaf olan sözə bənzəyən hər hansı bir söz, مِثْلُ misalı belədir; لاَ غُلاَمَ رَجُلٍ "Adamın oğlu yoxdur" kimi və لاَ عِشْرِينَ دِرْهَمًا لَكَ "Sənə iyirmi dirhəm yoxdur" kimi. فَإِنْ كَانَ مُفْرَدًا əgər lâ-nın nasb etdiyi və müsnədun ileyh olan söz müfred olarsa; yəni lâ-nın ismi olan söz müfreddirsə; فَهُوَ مَبْنِيٌّ o halda o isim məbnidir, عَلَى مَا يُنْصَبُ بِهِ lâ gəlmədən əvvəl necə nasb əlaməti alırdısa, yenə o cür nasb əlaməti alır, وَ إِنْ كَانَ مَعْرِفَةً əgər lâ-nın ismi marifə olarsa; أَوْ مَفْصُولاً və ya mefsul, yəni ayrılmış olarsa, بَيْنَهُ وَ بَيْنَ لاَ lâ-nın ismi ilə lâ arasında, وَجَبَ الرَّفْعُ وَ التَّكْرِيرُ o halda o ismin refi və təkrarı vacibdir, وَ مِثْلُ misal; قَضِيَّةٌ وَ لاَ أَبَا حَسَنٍ لَهَا مِثْلُ "bir məsələdir, ki o məsələni həll etmək üçün Əbu Həsən yoxdur" kimi, مُتَأَوَّلٌ təvil olunmuşdur, وَ فِي مِثْلِ və bu misalda; لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللهِ "Allahdan başqa çevirməyə və gücə malik olan yoxdur" kimi, خَمْسَةُ أَوْجُهٍ bu son misalda 5 cəhət vardır; yəni لاَ حَوْلَ və لاَ قُوَّةَ sözlərində lâ-nın ismi olan حَوْلَ və قُوَّةَ sözləri üçün 5 cəhəti sıralasaq; فَتْحُهُمَا hər ikisinin fətəh ilə oxunması, وَ نَصْبُ الثَّانِي birincinin fətəh, ikincinin nasb əlaməti alması -yəni tənvinli-, رَفْعُهُ ref əlaməti alması -yəni tənvinli-, وَ رَفْعُهُمَا hər ikisinin ref əlaməti ilə olması, رَفْعُ الْأَوَّلِ عَلَى ضَعْفٍ birincinin ref olması zəif ehtimaldır, وَ فَتْحُ الثَّانِي və ikincinin fətəh ilə olması, وَ إِذَا دَخَلَتِ الْهَمْزَةُ hemze daxil olduqda, لَمْ تُغَيَّرِ الْعَمَلَ lâ-nın əməlini dəyişmir, وَ مَعْنَاهَا o hemzenin mənası; الْإِسْتِفْهَامُ istifham olur, وَ الْعَرْضُ təklif olur, وَ التَّمَنَّى arzu olur,

Mətnin Ümumi Mənası: Cinsdən, yəni cins bir isimdən, varlığında mənəvi olaraq hökm sürən müsbət mənanı inkar etmək və onu mənfi "olumsuz" etmək üçün gələn lâ-nın özünə isim olaraq aldığı bu söz mansubdur. Cinsi inkar edən, yəni cins ismini mənfi edən bu lâ-nın özünə aldığı isim həm də müsnədun ileyh olur. Lâ-dan sonra gələn bu mansub isim ya nekirə, ya muzaf, ya da şibh-i muzaf (muzafa bənzəyən bir söz) olmalıdır, misalı;

لاَ غُلاَمَ رَجُلٍ

"Adamın oğlu yoxdur" ifadəsindəki لاَ cinsi inkar üçün olan lâ-dır, غُلاَمَ sözü lâ-nın mansub, nekirə və eyni zamanda muzaf olan ismidir, رَجُلٍ sözü isə muzafun ileyh olmaqla, ləfzən mecrur isimdir.

لاَ عِشْرِينَ دِرْهَمًا لَكَ

“Sənə iyirmi dirhəm yoxdur” ifadəsində isə, əvvəllər عِشْرُونَ “iyirmi” olan söz təmiz edilməyə ehtiyac duyulan bir söz olduğu üçün دِرْهَمًا sözü onu təmiz etmişdir. Hərçənd ki, muzaf deyil, amma muzafa bənzədiyinə görə şibh-i muzaf olmaqdan nəsb əlaməti ilə عِشْرِينَ olmuşdur, çünki özü 'ukud' – onluq sayılardandır. Ukud sayılar raf halında vav, nəsb və cərr halında isə ya ilə irablanırlar. Əgər lâ-nın ismi müfrəd olsa, o halda lâ edatı gəlmədən əvvəlki nəsb edildiyi əlamət üzrə mebnidir. Əgər lâ-nın ismi mə'rifə olsa və ya lâ ilə isminin arası ayrılmış olsa, o halda o ismin mübtəda olaraq mərfu olması və təkrarı vacibdir, misalı: قَضِيَّةٌ وَ لاَ أَبَا حَسَنٍ لَهَا مِثْلُ “Bir məsələdir ki, o məsələni həll etmək üçün Əbu Həsən yoxdur” ifadəsində lâ-nın ismi mə'rifə olmasına baxmayaraq yuxarıdakı qaydaya görə nə mərfu, nə də təkrarı var. Mərfu mübtəda olması gərəkən lâ-nın ismi nəkirə ilə təvil edilmişdir. لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللهِ “Allahdan başqa çevirməyə və gücə sahib olan yoxdur” ifadəsində 5 vəch vardır. Birincisi ən güclü halı ilə hər iki sözün fətxası ilə: لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ İkinci vəchdə birinci söz fətxalı, ikinci söz isə nəsb əlamətinə sahibdir ki, nəkirə olması tənvini tələb edir: لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةً Şəklindədir. Üçüncü vəchdə birinci söz fətxalı, ikinci söz isə raf əlamətinə sahibdir: لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةٌ Şəklindədir. Dördüncü vəchdə hər iki söz raf əlamətinə sahibdir: لاَ حَوْلٌ وَ لاَ قُوَّةٌ Şəklindədir. Beşinci vəchdə birinci söz raf, ikinci söz isə fətxa üzərindədir, lakin bu zəif bir vəchdir: لاَ حَوْلٌ وَ لاَ قُوَّةَ Şəklindədir. Əgər linefyil cins olan lâ-ya həmzə daxil olsa, o halda bu həmzə lâ-nın əməlini dəyişmir. Bu həmzə: أَ لاَ رَجُلَ فِي الْبَيْتِ “Evdə bir adam yoxdurmu?” şəklində istifham mənasına gəlir. أَ لاَ أَحْسَنَ كَلاَمٍ “Sözün gözəli budur” kimi arz mənasına gəlir. أَ لاَ دُيُونَ عَلَيْكَ “Kaş borc sənin olaydı” kimi təmənni mənasına gəlir.