Ecvef fellərin məchulu

اَلْمَجْهُولُ; قِيلَ.. قِسْ إِلَى آخِرِهِ, Əslində قِيلَ sözünün kökü قُوِلَ idi, vav hərfi yüngüllük üçün sakinləşdirildi və قُولَ oldu. Bu, vav ilə dammənin bir söz və ləhcədə ağır olmasına görə zəif bir ləhcədir. Başqa bir ləhcədə isə vavın kəsrəsi əvvəlki hərfə verildi və قِوْلَ oldu, sonra vav kəsrədən dolayı ya hərfinə çevrildi və قِيلَ oldu. Bir ləhcədə isə vavın tələffüzü üçün işmam (damməli və ya kəsrəli kimi oxuma, yəni dodaqları vav oxuyurmuş kimi formalaşdırmaq) edilir ki, əvvəlki hərfin damməli olduğu bilinsin. Eyni şəkildə بِيعَ, اُخْتِيرَ, أُنْقِيدَ, قُلْنَ və بِعْنَ sözlərində də üç ləhcə caizdir. Amma işmam اُقِيمَ kimi sözlərdə caiz deyil, çünki ya hərfindən əvvəl dammə yoxdur və vav ilə də caiz deyil. Vav ilə oxuma yalnız əvvəlki hərfin damməli olmasına görə caizdir, amma burada bu yoxdur. قُلْنَ və بِعْنَ sözlərində məlum və məchul formalar arasında yalnız təqdir fərqi ilə kifayət edilir. يُقَالُ sözünün kökü يُقْوَلُ idi və burada يُخَافُ sözündəki kimi i'ləl əməli aparılmışdır.

اَلْمَجْهُولُ ecvef feilərin məchul formaları; məlumu قَالَ "deyir" olan feil üçün قِيلَ "deyildi" deyirsən, قِسْ إِلَى آخِرِهِ sonuna qədər qiyas et, قِيلَ məchul ecvef feilinin əsli قُوِلَ idi, vav hərfi yüngüllük üçün sakinləşdirildi və قُولَ oldu, bu isə zəif bir ləhcədir, çünki vav ilə dammənin bir söz və ləhcədə ağır olmasıdır. Başqa bir ləhcədə isə قُوِلَ məchul feilində vavın kəsrəsi əvvəlki hərfə verildi və قِوْلَ oldu. Sonra bu vav kəsrədən dolayı ya hərfinə çevrildi və قِيلَ oldu. Bir başqa ləhcədə isə قِوْلَ sözündə vavın tələffüzü üçün işmam (damməli və ya kəsrəli kimi oxuma, yəni dodaqları vav oxuyurmuş kimi formalaşdırmaq) edilir ki, vavdan əvvəlki hərfin damməli olduğu bilinsin. Eyni şəkildə بِيعَ "satıldı", اُخْتِيرَ "seçildi", أُنْقِيدَ "tabi olundu", قُلْنَ və بِعْنَ sözləri də məchul cəmi müənnəs qaib formalarıdır və məlum-məchul formaları eynidir. Yəni bu feillərdə üç ləhcə caizdir. Amma işmam اُقِيمَ "qaldırıldı" (əsli اُقْوِمَ idi) sözündə caiz deyil, çünki ya hərfindən əvvəl dammə yoxdur və vav ilə də caiz deyil. Vav ilə oxuma yalnız əvvəlki hərfin damməli olmasına görə caizdir, amma burada bu yoxdur. قُلْنَ və بِعْنَ sözlərində məlum və məchul formalar arasında yalnız təqdir fərqi ilə kifayət edilir. يُقَالُ sözünün kökü يُقْوَلُ idi və burada يُخَافُ sözündəki kimi i'ləl əməli aparılmışdır. يُخَافُ sözünün əsli يُخْوَفُ idi.

Mətnin Ümumi Mənası: Məlum mazi قَالَ "deyir" feilinin məchulü üçün قِيلَ "deyildi" deyilir. Aşağıda çəkimləri verilmişdir;

Cəmi	Təsniyə	Müfrəd	Məchul Mazi
قِيلُوا	قِيلَا	قِيلَ	Müzekker Qaib
قُِلْنَ	قِيلَتَا	قِيلَتْ	Müənnəs Qaibə
قِلْتُمْ	قِلْتُمَا	قِلْتَ	Müzekker Mühatab
قِلْتُنَّ	قِلْتُمَا	قِلْتِ	Müənnəs Mühataba
قِلْنَا	قِلْنَا	قِلْتُ	Nəfs-i Mütəkəllimlər

Bu قِيلَ məchul keçmiş feilinin əsli قُوِلَ şəklindədir, bildiyiniz kimi, üçlü mücərrəd feillərin məchul vəzni فُعِلَ şəklində olur.

Birinci lüğətə görə قُوِلَ feilində yüngüllük olsun deyə vav sükunlu edilmiş və söz قُولَ olmuşdur. Lakin bu zəif bir lüğətdir, çünki dammə və vav birlikdə ağırlıq yaradır. İkinci lüğətə görə isə قُوِلَ feilində vav hərfinin kəsrəsi ma qablinə verildi və söz قِوْلَ oldu. Sonra sükunlu vav, ma qabli kəsrəli olduğu üçün ya hərfinə çevrildi və söz قِيلَ oldu. Digər bir lüğətə görə isə vavın hərəkəsi ma qablinə verilib قِوْلَ olunca, sözün vav hərfinin ma qablinin əvvəldən damməli olduğu bilinsin deyə vav hərfi üzərində işmam edildi. İşmam, hərfi damməli və ya vəziyyətə görə kəsrəli kimi oxumaqdır. قِوْلَ feilində tam vavı tələffüz edərkən damməli kimi dodaqları oynatmaqdır. Bu söz tələffüz edilərkən kar biri dodaq oxuması etsə, sanki vav hərfi damməli imiş kimi görər.

أُخْتِيرَ və أُنْقِيدَ və قُلْنَ və بِعْنَ sözlərində də قُوِلَ feilində olduğu və yuxarıda qeyd edildiyi kimi 3 lüğət üzrə tələffüz etmək caizdir. Lakin أُقِيمَ sözündə (əsli أُقْوِمَ və məlumu isə أَقَامَ feilidir) işmam caiz deyil. Çünki أُقِيمَ sözündəki ya hərfinin ma qabli damməli deyil. Eyni şəkildə أُقْوِمَ sözündə də işmam caiz deyil, çünki vav hərfinin ma qabli damməli deyil. Vav hərfi ilə işmam etmənin caiz olması, vav (illet hərfinin, ya da ola bilərdi) hərfinin ma qablinin damməli olmasına bağlıdır və أُقِيمَ və أُقْوِمَ feillərində vav və ya hərflərinin ma qabli damməli olmadığı üçün burada işmam yoxdur.

قُلْنَ və بِعْنَ feilləri cəmi müənnəs qayıb sözlərdir və məlum və məchul formaları bərabərdir. Sərf alimləri bu iki söz arasındakı fərqi təqdir edib kifayətlənmişlər. قُلْنَ feilinin məlum olan əsli قَوَلْنَ ikən məchul olan əsli قُوِلْنَ şəklindədir, بِعْنَ feilinin məlum olan əsli بَيَعْنَ ikən məchul olan əsli بُيِعْنَ şəklindədir.

قَالَ "dedi" məlum keçmiş feilinin, məlum müzari forması يَقُولُ şəklindədir. Bu يَقُولُ məlum müzari feilinin məchul forması isə يُقَالُ şəklindədir və əsli يُقْوَلُ şəklindədir, tıpkı يُخَافُ "qorxulur" feilində olan i'ləl əməliyyatları kimi əməliyyatlara tabe olmuşdur.

Cəmi	Təsniyə	Müfrəd	Məchul Müzari
يُقَالُونَ	يُقَالَانِ	يُقَالُ	Müzəkkər Qayıb
يُقَلْنَ	تُقَالَانِ	تُقَالُ	Müənnəs Qayıb
تُقَالُونَ	تُقَالَانِ	تُقَالُ	Müzəkkər Mühatab
تُقَلْنَ	تُقَالَانِ	تُقَالِينَ	Müənnəs Mühataba
نُقَالُ	نُقَالُ	أُقَالُ	Nəfs-i Mütəkəllimlər

يُقَالُ feilinin əsli يُقْوَلُ və يُخَافُ feilinin əsli isə يُخْوَفُ şəklindədir. يُقْوَلُ və يُخْوَفُ feillərində vav məftuh və ma qabli isə sükunlu olur. Bu səbəbdən vav hərfləri hərəkələrini ma qablinə verirlər və sözlər يُقَوْلُ və يُخَوْفُ olur. Daha sonra sükunlu qalan vavlar ma qabli fətəli olduğu üçün əlif hərfinə çevrilirlər və sözlər يُقَالُ və يُخْافُ olur.

Məchul Əcvəf Müzari	يُقَالُ	يُخَافُ
Əsləri	يُقْوَلُ	يُخْوَفُ
Vav hərəkəsini ma qablinə verdi	يُقَوْلُ	يُخَوْفُ
Sükunlu vav, ma qabli məftuh olduğu üçün əlifə çevrildi	يُقَالُ	يُخَافُ
Son Halları	يُقَالُ	يُخَافُ