Ecvef fellərin ismi-məkani

اَلْمَوْضُوعٌ {أَيِ الظَّرْفُ} – yəni məkan və ya zaman zərfi, مَقَالٌ – "demək yeri və zamanı" deməkdir, أَصْلُهُ – bunun əsli isə; مَقْوَلٌ şəklindədir, فَأُعِلَّ كَمَا فِي – tıpkı يَخَافُ felində olduğu kimi i'ləl olunmuşdur, وَ كَذَلِكَ – həmçinin مَبِيعٌ – "satmaq yeri və zamanı" əsli isə مَبْيِعٌ şəklindədir, فَأُعِلَّ كَمَا يَبِيعُ – tıpkı يَبِيعُ felində olduğu kimi i'ləl olunmuşdur və fərq yalnız təqdirən, الْمَوْضِعِ ilə اسْمِ الْمَفْعُولِ arasında qoyulmuşdur və bu onların nəzərində qəbul olunandır, كَمَا فِي الْفُلْكِ – tıpkı الْفُلْكِ "gəmi" sözündə olduğu kimi, İf sən ortadakı hərfin səkinini أَسَدٍ sözündəki kimi təqdir etsən, الْفُلْكِ cəm olur, Allah-Taala'nın bu ayəsində olduğu kimi; حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَ جَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ (Yunis surəsi, 22) və əgər səkinini قُرْبٍ sözündəki kimi təqdir etsən, الْفُلْكِ tək olur, Allah-Taala'nın bu ayəsində olduğu kimi; فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (Şüəra surəsi, 119)

اَلْمَوْضُوعٌ ecvef fellərinin ism-i məkan formasına gələndə; {أَيِ الظَّرْفُ} yəni məkan və ya zaman zərfi, مَقَالٌ – "demək yeri və zamanı" deməkdir, أَصْلُهُ – bunun əsli isə; مَقْوَلٌ şəklindədir, فَأُعِلَّ كَمَا فِي – tıpkı يَخَافُ felində olduğu kimi i'ləl olunmuşdur, يَخَافُ felinin əsli də bildiyiniz kimi يَخْوَفُ idi, vav hərəkəsi əvvəlki hərfə və sonra elif hərfinə çevrildi və söz يَخَافُ oldu, مَقْوَلٌ sözü də belədir, vav hərəkəli və əvvəlki hərfi səkin və sağlam ikən, hərəkə sağlam hərfə daha yaxın olduğu üçün vav hərəkəsini əvvəlki hərfə ötürür və səkin qalan vavın əvvəlki hərfi məftuh olduğu üçün ona uyğun olaraq elif hərfinə çevrilir, وَ كَذَلِكَ – tıpkı مَقَالٌ sözündəki i'ləl kimi, مَبِيعٌ – "satmaq yeri və zamanı" kimi, əsli isə مَبْيِعٌ şəklindədir, مَبْيِعٌ sözündə ya hərəkəli və əvvəlki hərfi səkin və sağlam ikən, ya hərəkəsini əvvəlki hərfə ötürür və söz مَبِيعٌ olur, səkin qalan ya'nın əvvəlki hərfi məksur olduğu üçün bu hərəkəyə uyğun olaraq qalır, فَأُعِلَّ كَمَا – bu مَبْيِعٌ sözündə tətbiq olunan i'ləl əməliyyatı tıpkı يَبِيعُ felində tətbiq olunan kimidir, وَ اكْتُفِيَ – və kifayətlənilmişdir, yəni yetərli sayılmışdır; بِالْفَرْقِ – fərq, التَّقْدِيرِيِّ – təqdirən, بَيْنَ الْمَوْضِعِ وَ بَيْنَ اسْمِ الْمَفْعُولِ – ism-i məful və ism-i məkan arasında, وَ هُوَ مُعْتَبَرٌ – və təqdirən ism-i məful ilə ism-i məkan arasında (çünki ikisi də مَبِيعٌ şəklindədir) olan fərqlə kifayətlənmələri qəbul olunmuşdur, عِنْدَهُمْ – sarfçılar tərəfindən, كَمَا فِي – tıpkı الْفُلْكِ "gəmi" sözündə olduğu kimi, إِذَا قَدَّرْتَ – əgər təqdir etsən, {أَوْ قُدِّرَتْ} – təqdir olunsa, سُكُونَهُ – o فُلْكٌ sözünün ortasındakı hərfin səkinini, كَسُكُونِ أَسَدٍ – أَسَدٌ sözünün ortasındakı səkin kimi, يَكُونُ – o zaman الْفُلْكِ sözü, جَمْعًا – cəm olur, نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى; Allah-Taala'nın bu ayəsində olduğu kimi; حَتَّى

Siz gəmidə (gəmilərdə) olarkən və küləklə axıb gedərkən… Yunus surəsi, 22-ci ayənin bir hissəsi, وَ إِذَا قَدَّرْتَ əgər təqdir etsən, {أَوْ قُدِّرَتْ} təqdir olunsa və ya; سُكُونَهُ bu فُلْكٌ sözünün ortasındakı hərfin sükununu, كَسُكُونِ قُرْبٍ bu قُرْبٌ sözünün ortasındakı sükun kimi, يَكُونُ o halda الْفُلْكِ sözü, وَاحِدًا müfrəd bir söz olur, Allah-Təalanın bu ayəsində olduğu kimi; فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ “… dolu bir gəmidə” Şuara surəsi, 119-cu ayədə olduğu kimi. Mətndəki ümumi məna: Məkan ismi üçün مَقَالٌ "Söyləmə məkanı" deyirsən, əsli isə مَقْوَلٌ şəklindədir. يَخَافُ feilində olan i‘ləl əməliyyatı eyni ilə مَقْوَلٌ feilində də tətbiq olunur. Eyni şəkildə مَبِيعٌ "Satma məkanı" sözü də belədir, əsli isə مَبْيِعٌ şəklindədir. مَبْيِعٌ sözündə də يَبِيعُ sözündə tətbiq olunan i‘ləl əməliyyatı tətbiq olunmuşdur, əsli isə يَبْيِعُ şəklində idi. مَبْيِعٌ sözü həm məkan ismi, həm də məful ismi olaraq sözcə eynidir, lakin əslləri baxımından مَبْيِعٌ və مَبْيُوعٌ olmaqla fərqlidirlər. Lakin sözlərin son halı olan مَبْيِعٌ üçün məkan ismi və məful ismi olaraq aralarındakı fərqi təqdirən nəzərə alan sarf alimlərinə görə bu hal keçərlidir və bununla kifayətləniblər. Çünki alimlər bu sözlərin əsllərini bildikləri üçün qarışıqlığa səbəb yoxdur. Eynilə اَلْفُلْكُ "gəmi, bir istiqamətdə axıb gedən" sözü kimi. Bu sözün ortasındakı hərfin sükununu اَسْدٌ sözünün sükunu kimi təqdir etsən, o halda bu söz cəm mənada olur, misalı Allah-Təalanın bu ayəsində olduğu kimidir; حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَ جَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ "Siz gəmidə (gəmilərdə) olarkən və küləklə axıb gedərkən…" ifadəsindəki اَلْفُلْكُ "gəmilər" kimi. Normalda bu sözün cəmi اَلْفُلُكُ şəklindədir. Əgər bu sözün ortasındakı hərfin sükununu قُرْبٌ sözünün sükunu kimi təqdir etsən, o halda bu söz müfrəd mənada olur, misalı Allah-Təalanın bu ayəsində olduğu kimidir; فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ "… dolu bir gəmidə" ifadəsindəki اَلْفُلْكُ "gəmi" kimi.