Ecvef fellərin ismi-məfulu

اَلْمَفْعُولُ; مَقُولٌ.. və s., əsli مَقْوُولٌ, sonra يَقْوُلُ fiilindəki i'lal kimi i'lal olundu və مَقُوولٌ oldu. İki səkin birləşdi, Sibeveyhi'ye görə artıq vav silindi, çünki artıq olanı silmək daha önəmlidir. Əxfeşə görə isə vav əsldir, çünki artıq olan vav əlamətdir və əlamət silinməz. Sibeveyhi Əxfeşə cavabında deyir: əlamət yalnız başqa əlamət yoxdursa silinməz, burada isə başqa əlamət var, o da mimdir. Buna görə onun fikrincə vəzni >مَفُعْلٌ<, Əxfeşə görə isə >مَفُوْلٌ<. Eyni şəkildə مَبِيعٌ, yəni i'lal يَبِيعُ kimi i'lal olundu və مَبُيْوْعٌ oldu, sonra Sibeveyhi'ye görə vav silindi və مَبُيْعٌ oldu, sonra ب hərfi kəsrə ilə oldu ki, ي hərfi salim qalsın, və nəticədə مَبِيعٌ oldu. Əxfeşə görə isə ya silindi və əvvəlki hərfə kəsrə verildi, tıpkı بِعْتُ və ya بِعْنَ kimi, və مَبِوْعٌ oldu, sonra vav ya oldu, tıpkı مِيزَانٍ kimi, və nəticədə مَبِيعٌ oldu. Sibeveyhi'ye görə vəzni مَفِعْلٌ, Əxfeşə görə isə مَفِيلٌ.

اَلْمَفْعُولُ ecvef fellərinin ism-i mefulu; مَقُولٌ "deyilən -subyekt və ya obyekt-" kimidir, إِلَخْ vəznləri axıra qədər təsrif et! Əsli bu مَقُولٌ sözünün əsli; مَقْوُولٌ şəklindədir, buna görə i'lal əməli aparıldı, tıpkı malum muzari formunun əsli olan يَقْوُلُ fellindəki kimi, beləliklə مَقْوُولٌ sözü مَقُوولٌ oldu, burada iki səkin (vav) birləşdi, artıq vav (مَفْعُولٌ vəznindəki vav) silindi, Sibeveyhi'ye görə, çünki artıq vavın silinməsi daha önəmlidir, vav əsldir, Əxfeşə görə, çünki artıq vav əlamətdir və əlamət silinməz. Sibeveyhi Əxfeşə cavabında deyir: əlamət yalnız başqa əlamət yoxdursa silinməz, burada isə başqa əlamət var, o da mimdir, beləliklə قَالَ sözünün meful vəzni Sibeveyhi'ye görə; مَفُعْلٌ, Əxfeşə görə isə; مَفُوْلٌ (hər ikisində də مَقُولٌ çıxır), eyni şəkildə مَبِيعٌ sözü -əsli مَبْيُوعٌ- də belədir; yəni bu مَبْيُوعٌ sözü يَبِيعُ kimi i'lal olunur, necə ki مَقْوُولٌ sözü يَقْوُلُ kimi i'lal olundu, مَبْيُوعٌ sözü də يَبْيِعُ kimi i'lal olunur, i'lal əməli nəticəsində مَبْيُوعٌ sözü مَبُيْوْعٌ olur, sonra bu sözdən vav silinir, Sibeveyhi'ye görə, beləliklə sözümüz: مَبُيْعٌ olur, sonra ب hərfi kəsrə ilə olur ki, ي hərfi salim qalsın, beləliklə söz مَبِيعٌ olur, Əxfeşə görə isə مَبُيْوْعٌ sözündən ya silinir, kəsrə verilir əvvəlki hərfə, tıpkı بِعْتُ və ya بِعْنَ sözündə olduğu kimi, beləliklə söz: مَبِوْعٌ olur, sonra vav ya olur, tıpkı مِيزَانٍ sözündə olduğu kimi, sözümüz isə مَبِيعٌ olur, beləliklə مَبِيعٌ sözünün vəzni olur; Sibeveyhi'ye görə; مَفِعْلٌ, Əxfeşə görə isə; مَفِيلٌ. Buradan belə nəticə çıxara bilərik, ecvef-i bina-i yaî olan sözlərin ism-i mefulu Sibeveyhi'ye görə مَفِعْلٌ və Əxfeşə görə مَفِيلٌ, ecvef-i bina-i vavî olan sözlərin ism-i mefulu isə Sibeveyhi'ye görə مَفُعْلٌ və Əxfeşə görə مَفُولٌ şəklindədir.

Mətnin Ümumi Mənası: İsm-i meful (indiyə qədər ecvef bina-i vavî olan قَالَ üzərindən getdik) üçün مَقُولٌ və ya مَبِيعٌ deyirsən.

Ecvef Bina-i Vavi
مَقُولُونَ	مَقُولَانِ	مَقُولٌ
مَقَاوِلُ		Cəmi Müzekker Mükkəsər
مَقُولَاتٌ	مَقُولَتَانِ	مَقُولَةٌ

və;

Ecvef Bina-i Yaî
مَبِيعُونَ	مَبِيعَانِ	مَبِيعٌ
مَبَائِعٌ		Cəmi Müzekker Mükkəsər
مَبِيعَاتٌ	مَبِيعَتَانِ	مَبِيعَةٌ

 bu formada gəlir.

مَقُولٌ sözünün əsli مَقْوُولٌ şəklindədir. Necə ki يَقْوُلُ sözündə i‘ləl əməli aparılıb, eyni əməl مَقْوُولٌ sözündə də aparılıb və söz əvvəlcə مَقُوولٌ olub, yəni dammalı vavın hərəkəsi əvvəlki hərfə ötürülüb. Beləliklə, مَقُوولٌ sözündə iki sakit vav hərfi birləşib. Sibəveyhə görə مَقُوولٌ sözündən artıq vav, yəni مَفْعُولٌ ism-i məful vəznindən gələn artıq vav silinib, çünki artıq hərfin silinməsi daha münasibdir və beləliklə söz مَقُولٌ olur. Ahfəş isə deyib ki, مَقُوولٌ sözündəki o artıq vav əsasdır və ism-i məfulluğa işarədir, işarə isə silinməz. Ahfəşin bu cavabına qarşı Sibəveyh də deyib ki; işarə əlbəttə silinməz, amma sözdə başqa işarə yoxdursa, yəni başqa işarə varsa, silinə bilər və مَقُولٌ sözündəki digər işarə mim hərfidir. Bu fikrə görə Sibəveyhə görə مَقُولٌ ism-i məfulunun vəzni مَفُعْلٌ, Ahfəşə görə isə مَفُوْلٌ şəklindədir.

Ecvef Bina-i Vavi İsm-i Məful Vəzni
Sibəveyhə görə	مَفُعْلٌ
Ahfəşə görə	مَفُولٌ

Eyni şəkildə مَبِيعٌ sözü də belədir – əsli مَبْيُوعٌ şəklindədir – və necə ki يَبِيعُ sözündə – əsli يَبْيِعُ idi – aparılan i‘ləl əməli مَبِيعٌ sözünün əsli olan مَبْيُوعٌ sözündə də aparılıb. مَبْيُوعٌ sözündə əvvəlcə ya hərəkəli və əvvəlki hərf sağlam və sakit olduğu üçün ya hərəkəsi əvvəlki hərfə ötürülüb və söz مَبُيْوْعٌ olub. Bu مَبُيْوْعٌ sözündən Sibəveyhə görə vav silinib və söz مَبُيْعٌ olub. Sonra مَبُيْعٌ sözündəki ba hərfi, ya hərfi salamat qalsın deyə kəsrə ilə oxunub və son hal olaraq söz Sibəveyhə görə مَبِيعٌ olub. Ahfəşə görə isə bu مَبُيْوْعٌ sözündən ya hərfi silinib və necə ki بِعْتُ və ya بِعْنَ sözlərində ba hərfi kəsrə ilə oxunursa, مَبُيْوْعٌ sözündə də ya silinib və əvvəlki hərf kəsrə ilə oxunub və söz مَبِوْعٌ olub. Sonra bu مَبِوْعٌ sözündəki vav hərfi, necə ki əsli مِوْزَانٌ ikən مِيزَانٌ olan söz kimi (sakit vavın əvvəlki hərfi kəsrə ilədirsə, vav ya hərfinə çevrilir) ya hərfinə çevrilib və söz مَبِيعٌ olub. Bu halda مَبِيعٌ ism-i məfulunun vəzni Sibəveyhə görə مَفْعِلٌ, Ahfəşə görə isə مَفِيلٌ şəklindədir.

Ecvef Bina-i Yai İsm-i Məful Vəzni
Sibəveyhə görə	مَفِعْلٌ
Ahfəşə görə	مَفِيلٌ

 Misal

Ecvef Bina-i Vavi 1-ci Bab	قَامَ	يَقُومُ	مَقُومٌ
Ecvef Bina-i Vavi 4-cü Bab	خَافَ	يَخَافُ	مَخُوفٌ
Ecvef Bina-i Vavi 5-ci Bab	طَالَ	يَطُولُ	مَطُولٌ
Ecvef Bina-i Yai 2-ci Bab	عَاشَ	يَعِيشُ	مَعِيشٌ
Ecvef Bina-i Yai 4-cü Bab	هَابَ	يَهَابُ	مَهِيبٌ