Tə'kid nunlu ecvef fel və ismi-faili

وَ تَقُولُ بِنُونِ التَّأْكِيدِ {اَيْ بِالتَّشْدِيدِ}؛ قُولَنَّ قُولاَنِّ قُولُنَّ قُولِنَّ قُولاَنِّ قُلْنَانِّ، وَ بِالْخَفِيفَةِ؛ قُولَنْ قُولُنْ قُولِنْ. اَلْفَاعِلُ؛ قَائِلٌ إِلَى آخِرِهِ..، أَصْلُهُ؛ قَاوِلٌ، فَقُلِبَتِ الْوَاوُ أَلِفًا لِتَحَرُّكِهَا وَ انْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا كَمَا فِي كِسَاءٍ، أَصْلُهُ؛ كِسَاوٌ {مِنَ الْكِسْوَةِ}، وَ جُعِلَ وَاوُهُ أَلِفًا لِوُقُوعِهِ فِي الطَّرَفِ وَ انْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا وَ هُوَ السِّينُ، ثُمَّ جُعِلَتْ {اَلْأَلِفُ الْمَقْلُوبَةُ مِنَ الْوَاوِ} هَمْزَةً. وَ لاَ اعْتِبَارُ لِأَلِفِ الْفَاعِلِ {فِي لَفْظِ قَاوِلٍ} لِأَنَّهَا لَيْسَتْ بِحَاجِزَةِ حَصِنَةٍ، فَاجْتَمَعَ الْأَلِفَانِ {بِأَلِفِ الْفَاعِلِ وَ الْمَقْلُوبَةِ مِنَ الْوَاوِ} وَ لاَ يُمْكِنُ إِسْقَاطُ الْأُولَى لِأَنَّهُ يَلْتَبِسَ بِالْمَاضِي وَ كَذَلِكَ فِي الثَّانِيَةِ فَحُرِّكَتِ الْآخِيرَةُ فَصَارَتْ هَمْزَةً، وَ يَجِيءُ {اِسْمُ الْفَاعِلِ} فِي الْبَعْضِ {مِنَ الْأَجْوَفِ} بِالْحَذْفِ {بِحَذْفِ الْعَيْنِ}، نَحْوُ؛ هَاعٍ {اَلْقَيْءُ} وَ لاَعٍ {اَلْهَمُّ}، وَ الْأَصْلُ؛ هَائِعٌ وَ لاَئِعٌ، وَ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى؛ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ سورة التوبة ١٠٩ أَيْ هَائِرٍ، وَ يَجِيءُ {اِسْمُ الْفَاعِلِ} بِالْقَلْبِ، نَحْوُ؛ شَاكٍ، وَ أَصْلُهُ شَاوِكٌ، وَ حَادٍ، أَصْلُهُ؛ وَاحِدٌ. وَ يَجُوزُ الْقَلْبُ فِي كَلاَمِهِمْ، نَحْوُ؛ اَلْقِسِيِّ، وَ أَصْلُهُ قُوُوسٌ {جَمْعُ قَوْسٍ}، فَقُدِّمَ السِّينُ فَصَارَ قُسُووٌ، نَحْوُ؛ عُصُووٌ {جَمْعُ عَصَا} ثُمَّ جُعِلَ قُسِيٌ لِوُقُوعِهِ الْوَاوَيْنِ فِي الطَّرَفِ ثُمَّ كُسِرَ الْقَافُ اتِّبَاعًا لِمَا بَعْدَهَا كَمَا فِي عَصِيٍّ، وَ مِنْهُ أَيْنُقٍ {جَمْعُ نَاقَةٍ} أَصْلُهُ أُنْوُقٌ، ثُمَّ قُدِّمَ الْوَاوُ عَلَى النُّونِ فَصَارَ أَوْنُقٌ، ثُمَّ جُعِلَ الْوَاوُ يَاءً عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ

وَ تَقُولُ بِنُونِ التَّأْكِيدِ və əmr feilini təsdiq nunu (nun-i te’kid) ilə belə deyirsən; اَيْ بِالتَّشْدِيدِ yəni müşəddəd nun ilə, قُولَنَّ “Mütləq de”, قُولاَنِّ, قُولُنَّ, قُولِنَّ, قُولاَنِّ, قُلْنَانِّ kimi, وَ بِالْخَفِيفَةِ yüngül nun ilə də; قُولَنْ, قُولُنْ, قُولِنْ deyirsən. اَلْفَاعِلُ və ism-i fail üçün də; قَائِلٌ “deyən” deyirsən, إِلَى آخِرِهِ sonuna qədər vəznləri çək, أَصْلُهُ və bu قَائِلٌ sözünün əsli; قَاوِلٌ şəklində idi, فَقُلِبَتِ الْوَاوُ أَلِفًا bu قَاوِلٌ sözündəki vav hərfi əlifə çevrildi, لِتَحَرُّكِهَا həmin vav hərfi hərəkətli olduğuna görə, وَ انْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا və öncəki hərfin (kaf) fətəli olmasına görə, كَمَا فِي necə ki; كِسَاءٍ “paltar” sözündə olduğu kimi; أَصْلُهُ bu كِسَاءٌ sözünün əsli isə; كِسَاوٌ şəklindədir, مِنَ الْكِسْوَةِ “Kisvə” sözündən gəlir, وَ جُعِلَ وَاوُهُ أَلِفًا bu كِسَاوٌ sözündəki vav əlifə çevrilir, لِوُقُوعِهِ vavın sözün sonunda olmasına görə, فِي الطَّرَفِ -sonunda-, وَ انْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا və öncəki hərfin fətəli olmasına görə, وَ هُوَ السِّينُ həmin öncəki hərf “sin”dir, كِسَاوٌ və ya قَاوِلٌ sözlərindəki vavların önündə olan əliflər artıqdır, buna görə də misallardakı vavların önündəki hərflər sırasıyla sin və kafdır, ثُمَّ جُعِلَتْ sonra oldu, اَلْأَلِفُ الْمَقْلُوبَةُ مِنَ الْوَاوِ vavdan çevrilmiş əlif, هَمْزَةً həmzəyə çevrildi. وَ لاَ اعْتِبَارُ لِأَلِفِ الْفَاعِلِ və fail əlifinə etibar edilmir, فِي لَفْظِ قَاوِلٍ yuxarıdakı قَاوِلٌ sözündə, yoxsa i’ləl prosesi aparmaq olmazdı, لِأَنَّهَا Lakin bu əlif, بِحَاجِزَةِ حَصِنَةٍ güclü maneə deyil, فَاجْتَمَعَ الْأَلِفَانِ buna görə də قَاوِلٌ sözündə vav əlifə çevriləndə söz قَاالٌ olur və iki əlif bir yerə toplanır, بِأَلِفِ الْفَاعِلِ وَ الْمَقْلُوبَةِ مِنَ الْوَاوِ ism-i fail əlifi və vavdan çevrilmiş əlif, وَ لاَ يُمْكِنُ və mümkün deyil, إِسْقَاطُ الْأُولَى birincinin düşməsi, LİƏNNU birinin düşməsi ilə, يَلْتَبِسَ بِالْمَاضِي ism-i fail olan söz keçmiş feilə bənzəyər, yəni قَاال ikən əlif düşsə قال olub keçmiş feil kimi olar, وَ كَذَلِكَ فِي الثَّانِيَةِ eyni qayda ilə ikinci əlif də (vavdan çevrilmiş əlif) düşməz, yenə قال olub keçmişə bənzər, فَحُرِّكَتِ الْآخِيرَةُ bu səbəbdən ikinci əlif hərəkələnir, فَصَارَتْ sonra əlif həmzəyə çevrilir və söz قَائِلٌ olur, bu həmzənin hərəkəsini də çevrilmiş vavın hərəkəsi ilə verir və söz قَائِلٌ olur, çünki üç hərfli mücərrəd feilərin ism-i faili فَاعِلٌ vəznində, ayn-ul-feil məksur olur. وَ يَجِيءُ {اِسْمُ الْفَاعِلِ} və ism-i fail bəzi hallarda, فِي الْبَعْضِ bəzi yerlərdə, {مِنَ الْأَجْوَفِ} yəni ecvef feilindən düzələn ism-i faillər, بِالْحَذْفِ hazf (ixtisar) ilə gəlir, {بِحَذْفِ الْعَيْنِ} yəni ayn-ul-feil hazf olunur, نَحْوُ misalları belədir; هَاعٍ “qusmaqda olan”, digər mənası ilə {اَلْقَيْءُ} və لاَعٍ “dərdli, içi sızlayan”, digər mənası ilə {اَلْهَمُّ} kimi, وَ الْأَصْلُ bu sözlərin əsli isə; هَائِعٌ və لاَئِعٌ şəklindədir, bu sözlərdəki həmzələrin vavdan ya da yadan çevrilib-çevrilmədiyini anlamaq üçün məstər formasına baxılır, لاَئِعٌ sözünün məstəri لَوْعٌ, هَائِعٌ sözünün məstəri isə هَوْعٌ şəklindədir, هَاعٌ sözü üç hərfli mücərrəd feilərin birinci və ikinci vəznindən gəlir, ikinci vəznində keçmiş-müzar-məstər sırası هَاعَ يَهِيعُ هَيْعٌ “qorxdu, təəccübləndi”, birinci vəznində isə هَاعَ يَهُوعُ هَوْعٌ “qusdu” kimi gəlir. وَ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى və Allah-Təalanın bu sözü də ayn-ul-feili hazf olunmuş ism-i faillərdəndir; mənası aydın olsun deyə tam veririk; أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلٰى تَقْوٰى مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلٰى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِه۪ ف۪ي نَارِ جَهَنَّمَ وَ اللّٰهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِم۪ينَ “Binanı Allah qorxusu və razılığı üzərində quranmı daha yaxşıdır, yoxsa binasını uçmaqda olan bir yarın üstünə qurub onunla birlikdə cəhənnəmə yuvarlananmı? Allah zalım toplumu doğru yola yönəltməz” سورة التوبة ١٠٩ Tövbə surəsi 109-cu ayəsindəki هَارٍ “uçan, çökmüş” sözü kimidir, أَيْ yəni هَارٍ sözünün əsli; هَائِرٍ şəklindədir və məstəri هَوْرٌ olduğuna görə həmzənin vavdan çevrildiyi bilinir. وَ يَجِيءُ {اِسْمُ الْفَاعِلِ} və yenə ecvef feilindən olan ism-i fail gəlir, بِالْقَلْبِ hərflərin yerini dəyişməklə (qalb) gəlir, نَحْوُ misalı belədir; شَاكٍ “ucu iti olan” sözü kimi, وَ أَصْلُهُ əsli isə; شَاوِكٌ şəklindədir, burada ayn-ul-feil olan vav ilə lam-ul-feil olan kef yeri dəyişir və söz شَاكِوٌ olur, əslində شَاكِوُنْ şəklində tenvinlə düşünülür, vavın damməsi ağır gəldiyindən vav sakit olur, sonra sakit nun ilə sakit vav arasında iltisaq olur, vav hazf edilir və nun kefə birləşir və شَاكِنْ olur, tenvinli nun belə saxlanmaz, hərəkə ilə yazılıb شَاكٍ kimi qalır. Qalb-i məkanın digər misalı isə حَادٍ “tək olan” sözü kimidir, əsli isə; وَاحِدٌ şəklindədir, burada vav lâm-ul-feilə birləşib söz احدو olur, əlif sakit olduğu üçün onunla başlamaq olmaz, buna görə növbəti hərf olan ha əlifin əvvəlinə keçir və kəsrə dal hərfinə verilir və söz حَادِو olur, حَادِوٌ sözündəki vav uyğunluq üçün ya-ya çevrilir və sözümüz حَادِيٌ olur, ya-ya dammə ağır gəldiyindən hazf edilir və tenvin dal hərfinə keçir və ya digər ifadə ilə حَادِيٌ əslində حَادِيُنْ şəklindədir. Ya-ya dammə ağır gəldiyindən sakit olur və sonra sakit tenvin nunu ilə sakit ya birləşdiyindən ya hazf edilir və söz حَادِنْ qalır və nunu hərəkə ilə yazırıq və sözümüz son olaraq حَادٍ kimi qalır, necə ki, اَلْمَاضِي sözü مَاضٍ kimi və ya اَلْغَازِي sözü غَازٍ kimi yazılır. وَ يَجُوزُ الْقَلْبُ فِي كَلاَمِهِمْ Ərəblərin danışığında qalb prosesi caizdir, misalları; اَلْقِسِيِّ “yaylar” sözü kimi, وَ أَصْلُهُ əsli isə; قُوُوسٌ şəklində olub, {جَمْعُ قَوْسٍ} qövslərin cəmidir, فَقُدِّمَ السِّينُ bu قُوُوسٌ sözündəki sin hərfi, hərəkətli vavdan qabağa keçir, فَصَارَ və söz olur, قُسُووٌ şəklində, نَحْوُ digər misalda olduğu kimi; عُصُووٌ “əsalar” sözündə olduğu kimi, {جَمْعُ عَصَا} bu عُصُووٌ sözü عَصَا sözünün cəmidir, ثُمَّ جُعِلَ sonra قُوُوسٌ sözü olur, قُسِيٌ, لِوُقُوعِهِ الْوَاوَيْنِ فِي الطَّرَفِ iki vavın sonunda olmasına görə, ثُمَّ كُسِرَ الْقَافُ sonra bu قُسِيٌ sözündə qaf kəsrələnir, اتِّبَاعًا لِمَا بَعْدَهَا özündən sonrakı hərfə uyğun olaraq, və sözümüz قِسِيٌّ olur, كَمَا فِي necə ki; عَصِيٍّ sözündə olduğu kimi, وَ مِنْهُ qalb-i məkanın digər misalları isə; أَيْنُقٍ “dişi dəvələr” sözü kimidir, {جَمْعُ نَاقَةٍ} bu أَيْنُقٍ sözü نَاقَةٍ sözünün cəmidir, أَصْلُهُ əsli isə; أُنْوُقٌ şəklindədir, ثُمَّ قُدِّمَ الْوَاوُ sonra bu أُنْوُقٌ sözündəki vav nunun önünə keçir, فَصَارَ sonra söz أَوْنُقٌ olur, ثُمَّ جُعِلَ الْوَاوُ يَاءً sonra bu أَوْنُقٌ sözündəki vav ya-ya çevrilir, عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ qeyri-qaydalı olaraq, yəni tələffüzü asanlaşdırmaq üçün çox sözə tətbiq olunmayan prosesdir, necə ki, şaz sözlərdə olur.

Mətnin Ümumi Mənası: Ecvef feilinin əmr halını müşəddəd təsdiq nunu ilə belə deyirsən;

قُولُنَّ	قُولاَنِّ	قُولَنَّ
قُلْنَانِّ	قُولاَنِّ	قُولِنَّ

Yüngül təsdiq nunu ilə də belə deyirsən;

قُولُنْ	-	قُولَنْ
-	-	قُولِنْ

Ecvef ism-i faili isə قَائِلٌ şəklində deyilir, digər formaları aşağıdakı cədvəldədir.

قَائِلُونَ	قَائِلاَنِ	قَائِلٌ	Müzekkər
قَالَةٌ	قُوَّلٌ	قُوَّالٌ	Cəmi Müzekkər Müqəssər
قَائِلاَتٌ	قَائِلَتَانِ	قَائِلَةٌ	Müənnəs
قَوَائِلُ			Cəmi Müənnəs Müqəssərə

قَائِلٌ sözünün əsli قَاوِلٌ şəklində idi. Özündən əvvəlki hərf fətəli və özü hərəkətli olduğuna görə vav əlifə çevrildi və sözümüz قَاالٌ oldu. Necə ki كِسَاءٌ sözündə olduğu kimi və bu كِسَاءٌ sözünün əsli də كِسَاوٌ şəklində idi. Sonda olduğu üçün كِسَاوٌ sözündəki vav da əlifə çevrildi və söz كِسَاا oldu. Sonra hər iki misalda vavdan çevrilmiş əliflər həmzəyə çevrildi və sözlər قَائِلٌ və كِسَاءٌ oldu. قَاوِلٌ sözündə vavın önündə fail əlifi var, lakin bu əlif güclü maneə olmadığı üçün etibar edilmir. قَاالٌ sözündə iki əlif bir yerə gəlib. Birinci əlifi düşürmək mümkün deyil, əgər düşsə, söz قال olub keçmiş feilə bənzər. Eyni qayda ilə ikinci əlif də düşməz. Hazf edə bilmədiyimiz üçün hərəkələndirib həmzəyə çeviririk.

Ecvef feilindən gələn ism-i faillər bəzi hallarda ayn-ul-feil hazfı ilə gəlir, misalları; هَاعٌ və لاَعٌ kimidir. Bu iki sözün əsli هَائِعٌ və لاَئِعٌ şəklində idi. Yenə ayn-ul-feili hazf olunmuş ism-i fail ecvef feilinə misal Allah-Təalanın bu ayəsindəki kimidir;

أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلٰى تَقْوٰى مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلٰى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِه۪ ف۪ي نَارِ جَهَنَّمَ وَ اللّٰهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِم۪ينَ

“Binanı Allah qorxusu və razılığı üzərində quranmı daha yaxşıdır, yoxsa binasını uçmaqda olan bir yarın üstünə qurub onunla birlikdə cəhənnəmə yuvarlananmı? Allah zalım toplumu doğru yola yönəltməz” ifadəsindəki هَارٍ “uçan, çökmüş” sözü kimidir. Bu هَارٍ sözünün əsli هَائِرٌ şəklində idi.

Ecvef feilindən olan ism-i fail bəzən qalb ilə, yəni hərflərin yerini dəyişməsi ilə gəlir, misalı شَاكٌ sözü kimidir. Bu شَاكٌ sözünün əsli شَاوِكٌ şəklində idi. İllətli vav ilə lam-ul-feil yer dəyişdi və söz شَاكِوٌ oldu. Vavın damməsi ağır gəldiyindən vav hazf edildi, tenvin nunu da sözün sonuna birləşdi və sözümüz شَاكٍ oldu. Digər misal isə حَادٍ sözüdür ki, əsli وَاحِدٌ şəklindədir. Bu وَاحِدٌ sözündə vav lam-ul-feilə birləşdirilib söz احدو oldu. Sakit hərflə başlamaq olmaz deyə ha ح hərfi əlifin əvvəlinə keçdi və söz حادو oldu. Sonda vavın önündəki hərf kəsrəli olduğu üçün vav ya-ya çevrildi və sözümüz حادي oldu. Dammə ya-ya ağır gəldiyindən ya hazf edildi və sakit tenvin ilə sakit ya birləşdiyindən ya hazf edildi və tenvin nunu dal hərfinə keçdi və sözümüz حَادٍ oldu.

Ərəblərin danışığında qalb-i məkan prosesi caizdir, misalı; اَلْقِسِيُّ kimidir, əsli isə قُوُوسٌ şəklindədir. Sin hərfi hərəkətli vav ilə yer dəyişir və söz قُسُووٌ olur, necə ki عُصُووٌ sözündə olduğu kimi. قُسُووٌ sözündə iki vav sözün sonunda olduğu üçün söz قُسِيٌ olur, qaf hərəkəsi də sonrakı hərfə uyğun olaraq kəsrəli edilir və söz قِسِيٌ olur, necə ki عَصِيٌ sözündə olduğu kimi.

Və həmçinin أَيْنُقٌ sözü də belədir, أَعْفُلٌ vəznində olub əsli أَنْوُقٌ şəklindədir. Vav nunun önünə keçir və sözümüz أَوْنُقٌ olur, sonra vav ya-ya çevrilir və sözümüz أَيْنُقٌ olur. Bu i’ləl prosesləri qeyri-qaydalıdır. Hər söz üçün belə i’ləl prosesi aparılmaz.