Yekulu يقول felindəki i'lal əməliyyatları

اَلْمُسْتَقْبَلُ مِنَ الْأَجْوَفِ الْوَاوِي؛ يَقُولُ.. İLƏ S. {İLƏ AXİRİ}, ƏSLİ YƏQULU VƏ İLLƏLİ KİMİ KEÇDİ, YƏQULNƏ-də VAV İKİ SAKİNİN TOPLANMASINA GÖRƏ GÖTÜRÜLDÜ, ƏMR; QUL.. İLƏ S., ƏSLİ UQUL, VAVIN HƏRƏKƏSİ QAF-A KEÇİRİLDİ, SONRA İKİ SAKİNİN TOPLANMASINA GÖRƏ VAV GÖTÜRÜLDÜ, SONRA ALİF {VASIL HƏMZƏSİ} EHTİYAC OLMADIĞINA GÖRƏ GÖTÜRÜLDÜ. VAV "قُلِ الْحَقَّ" (Kəhf surəsi 29) ayəsində də götürülür, İKİ SAKİN TOPLANMASA DA, ÇÜNKİ HƏRƏKƏ XARİCİ YOLLA OLUB, O SÜKUN HÖKMÜNDƏ QİYMƏTLƏNDİRİLİR, QULA VƏ QULƏNNA FƏRQLİDİR, ÇÜNKİ HƏRƏKƏ ONLARDA DAXİLİ YOLLA OLUB, YANİ FƏİLİN ALİFİ VƏ TƏKİD NUNU DAXİLİDİR VƏ BU SƏBƏBDƏN ONUNLA MUZARİ FİİLİN SONU MƏBNİ OLUB, MİSAL: هَلْ يَفْعَلَنَّ. DƏTƏ-də ALİF GÖTÜRÜLÜR, TA HƏRƏKƏSİ FƏİLİN ALİFİ İLƏ OLUB, ÇÜNKİ TA KƏLİMƏNİN ÖZÜNDƏN DEYİL, QULA-dakı LAM FƏRQLİDİR.

اَلْمُسْتَقْبَلُ, yəni muzari fiilə gəldikdə; مِنَ الْأَجْوَفِ الْوَاوِي, vavlı ecvef fiillərdən olan sözlər, يَقُولُ "deyir" sözünə bənzəyir; İLƏ S., yəni İLƏ AXİRİ, vəzinlərin sonuna qədər, ƏSLİ isə; يَقْوُلُ şəklindədir, çünki fiilimiz üçlü mücərrədlərin birinci babı olan فَعَلَ يَفْعُلُ vəzinlərdən gəlir və يَفْعُلُ vəzinində kaf, vav və lam {قول} maddələrini qoyanda sözümüz يَقْوُلُ olur, وَ إِعْلاَلُهُ كَمَا مَرَّ, yəni vav və ya ya hərəkəli və əvvəlki hərf sağlam və sakin olarsa, sağlam olan hərf hərəkəni xəstə hərfdən daha çox haqq edir və xəstə hərfin hərəkəsi əvvəlki hərfə köçürülür, يَقْوُلُ sözü يَقُولُ olur, məsələn يَجْيِءُ ikən يِجِيءُ olması kimi. فَحُذِفَ الْوَاوُ, vav götürülür, فِي يَقُلْنَ, yekulne fiilində əslində يَقْوُلْنَ idi, vav hərəkəsini əvvəlki hərfə verdi və son lam ilə birləşdi və bu iki sakinin birləşməsini aradan qaldırmaq üçün xəstə hərf götürülür, çünki dammə əlaməti əvvəlki hərfə keçdi, لِإِجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ, iki sakinin birləşməsinə görə, اَلْأَمْرُ, fiilin əmr forması isə; قُلْ "de, söylə" kimidir, İLƏ S., sigaların sonuna qədər çəkilir, ƏSLİ isə bu قُلْ əmr fiilinin əslində أُقْوُلْ olub, məlum muzari olan يَقُولُ-يَقْوُلُ fiilindən törəyib, فَنُقِلَتْ حَرَكَةُ الْوَاوِ, bu أُقْوُلْ sözündə vavın hərəkəsi əvvəlki kaf hərfinə köçürülür və söz أُقُولْ olur, ثُمَّ حُذِفَ الْوَاوُ, sonra sakin vav ilə sakin lam birləşib iki sakinin birləşməsini yaradır və vav götürülür, لِإِجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ, iki sakinin birləşməsinə görə, ثُمَّ حُذِفَ الْأَلِفُ, sonra elif hərfi də götürülür, هَمْزَةُ الْوَصْلِ, yəni vasıl həmzəsi, لِإِنْعِدَامِ الْإِحْتِيَاجِ إِلَيْهَا, ona ehtiyac olmadığı üçün, məlum muzari fiilindən əmr fiili düzəldilərkən əvvəlki muzariat hərfi atılır, yəni يَقْوُلُ sözündən əmr fiili düzəldiləndə muzariat hərfi atılır və söz قْوُلُ olur, son hərf sakin edilir və söz قْوُلْ olur, sakin hərflə kəlməyə başlamaq olmaz deyə vasıl həmzəsi gətirilir və söz أقْوُلْ olur, sonra vasıl həmzəsinin hərəkəsi muzari fiilin ayn ul-fiilinin hərəkəsinə görə təyin edilir, əgər muzari fiilin ayn ul-fiili dammədirsə, vasıl həmzəsi də dammə olur, əgər fətah və ya kəsrədirsə, kəsrə olur. Fiilimizin muzari forması يَقْوُلُ (əslində) olub ayn ul-fiil olan vav hərfi dammədir, buna görə vasıl həmzəsini də dammə edirik və sözümüz أُقْوُلْ olur. Sonra أُقْوُلْ sözündə yuxarıda izah olunan əməliyyatlar edilir, yəni vav hərəkəsini əvvəlki hərfə verir və sakin olur, sonra lam ul-fiil olan lam ilə iki sakinin birləşməsini yaradırlar və vav götürülür və söz أُقُلْ olur, bundan sonra sözün قْوُلُ halında olduğu kimi vasıl həmzəsinə ehtiyac qalmır, çünki kəlmənin ilk hərfi, yəni fa ul-fiili artıq hərəkəlidir və oxunması çətin deyil, bu səbəbdən vasıl həmzəsinə ehtiyac qalmır və o da götürülür və son olaraq əmr fiilimiz قُلْ olaraq meydana çıxır. وَ يُحْذَفُ الْوَاوُ, Kəhf surəsinin 29-cu ayəsindəki قُلِ الْحَقَّ "doğruyu (haqqı) söylə" ifadəsində əmr fiilində vav götürülür, وَ إِنْ لَمْ يَجْتَمِعْ فِيهِ السَّاكِنَانِ, iki sakin yan-yana gəlməsə də, لِأَنَّ الْحَرَكَةَ فِيهِ, çünki sözdəki bu hərəkə, حَصَلَتْ بِالْخَارِجِيِّ, xarici olaraq baş verir, فَيَكُونُ فِي حُكْمِ السُّكُونِ تَقْدِيرًا, lakin təqdirən sükun hökmündədir, çünki əmr fiillərindən və ya məczum muzari fiillərdən keçid edildikdə kəsrə ilə edilir, amma o son hərfin sakin olduğu təqdir edilir, misal olaraq لَمْ يَدْخُلْ "girmədi" sözündə məczum muzari keçidlə لَمْ يَدْخُلِ الْبَيْتَ "Evinə girmədi" kimi kəsrəli olur, amma o kəsrənin sükun hökmündə olduğu təqdir edilir. بِخِلاَفِ, lakin bu deyilənlərin əksinə, yəni fərqli olaraq; قُولاَ "siz ikiniz deyin" və قُولَنَّ "siz ikiniz mütləq deyin" sözləri, لِأَنَّ الْحَرَكَةَ فِيهِمَا, çünki bu iki sözün hərəkəsi, حَصَلَتْ بِالدَّاخِلِيَّيْنِ, daxili olaraq baş verir, xarici deyil, yəni fiillərdəki lam ul-fiil olan lam hərfinin hərəkəsi vəzinə görədir, وَ هُمَا, və o ikisi də; أَلِفُ الْفَاعِلِ, birinci olan قُولاَ sözündə lam hərfinin hərəkəsi birləşən fail elifidir, ikinci olan قُولَنَّ sözündə lam hərfinin hərəkəsi isə وَ نُونُ الْتَأْكِيدِ, birləşən tə'kid nunudur, وَ هُوَ بِمَنْزِلَةِ الدَّاخِلِيِّ, və bu daxili menzildədir, وَ مِنْ ثَمَّةَ, bu səbəbdən, جَعَلُوا مَعَهُ, onunla, yəni tə'kid nunu ilə birlikdə, آخِرَ الْمُضَارِعِ, muzari fiilin sonu, مَبْنِيًّا, məbni olaraq, نَحْوُ, misal: هَلْ يَفْعَلَنَّ "mütləq etdi mi?" kimi, normalda muzari fiilimiz يَفْعَلُ idi, lakin tə'kid nunu onu fətah üzərində məbni etdi, bu daxili bir təsirdir, وَ يُحْذَفُ الْأَلِفُ فِي, bu; دَعَتَا "o ikisi çağırdı" sözündə elif hərfi götürülüb, وَ إِنْ حَصَلَتِ الْحَرَكَةُ, hərəkəsi fətah ilə baş verib, فِي التَّاءِ دَعَتَا, bu دَعَتَا fiilindəki ta hərfinin, بِأَلِفِ الْفَاعِلِ, fail elif ilə, دَعَتَا fiilinin əslində دَعَاتْا idi, burada ta hərfinə fail elifinin birləşməsi ilə دَعَتَا oldu, az əvvəl deyildiyi kimi elif (lam ul-fiil) də götürülüb və söz دَعَتَا oldu, لِأَنَّ التَّاءَ لَيْسَتْ, çünki bu ta hərfi deyil, مِنْ نَفْسِ الْكَلِمَةِ, kəlmənin özündən, yəni kəlmənin maddələri dal, ayn və vavdır, mazi məlum müfrəd müzekker qayıb forması دَعَا olub, əslində دَعَوَ idi, vav elifə çevrildi və söz دَعَا oldu, amma bəzi yerlərdə دَعَى kimi də görünə bilər, بِخِلاَفِ اللَّامِ فِي, bu; قُولاَ fiilindəki lam hərfinin fərqli olaraq, çünki bu قُولاَ sözündə lam hərfi kəlmənin özündəndir.

Mətnin Ümumi Mənası: Ecvef fiillərdən misal olaraq verilən قَالَ fiilinin muzari forması يَقُولُ olub, əslində يَقْوُلُ-dur.

يَقُولُونَ	يَقُولَانِ	يَقُولُ
يُقَالُونَ	يٌقَالَانِ	يٌقَالُ
يَقُلْنَ	تَقُولَانِ	تَقُولُ
يُقَلْنَ	تُقَالَانِ	تُقَالُ
تَقُولُونَ	تَقُولَانِ	تَقُولُ
تُقَالُونَ	تُقَالَانِ	تُقَالُ
تَقُلْنَ	تَقُولَانِ	تَقُولِينَ
تُقَلْنَ	تُقَالاَنِ	تُقَالِينَ
نَقُولُ أَقُولُ
نُقَالُ أُقَالُ

Bu يَقْوُلُ sözünün i’lâli daha əvvəl verilmişdi, əgər illet hərfi (ayn ul-fiildə) hərəkəli və ondan əvvəlki də səhih və sakin olarsa, o halda illet hərfi hərəkəsini ondan əvvəlki hərfə ötürür və söz يَقُولُ olur. يَقُلْنَ feilinin də əsli يَقْوُلْنَ olub, içtima-i sakineyndən dolayı vav hərfi hazf edilmişdir və sözümüz يَقُلْنَ olmuşdur. Əmr feili isə قُلْ şəklində olub, əsli أُقْوُلْ idi. Bu أُقْوُلْ sözündə vav hərəkəsini ondan əvvəlki, yəni kaf hərfinə ötürdü və sonra sakin lam ilə içtima-i sakineyn yaratdıqları üçün bu sakin vav hazf edildi və sözümüz أُقُلْ oldu. Daha sonra feilimizdə hemze-i vasıla ehtiyac olmadığı üçün hemze hazf edildi və sözümüz قُلْ oldu.

Cəm	Təsniyə	Müfrəd	Əmr Forması
أُقْوُلُوا	أُقْوُلَا	أُقْوُلُ	Əsli
قُولُوا	قُولاَ	قُلْ	İ'lâlli Hali
أُقْوُلْنَ	أُقْوُلاَ	أُقْوُلِي	Əsli
قُلْنَ	قُولاَ	قُولِي	İ'lâlli Hali

Məchul muzari'nin əsli və i'lâlli hali isə cədvəldəki kimidir;

يَقُولُ	Məlum Muzari Feil
يَقْوُلُ	Əsli
يُقْوَلُ	Məchul Hali
يُقَولُ	Vav hərəkəsini ötürdü
يُقَالُ	Vav elif oldu

Kehf surəsinin 29-cu ayəsində keçən;

قُلِ الْحَقَّ

"doğrunu (haqq olanı) söylə" ifadəsinə gəlincə, burada musannif, daha əvvəl sakin lam ul-fiili olan أُقُولْ halında olan sözümüzdə sakin vav ilə sakin lam içtima-i sakineyn yaradır deyə vav hərfini hazf etmişdi. Lakin ifadəyə baxanda daha əvvəl sakin olan lam hərfinin قُلِ الْحَقَّ şəklində kəsrəli olduğunu görürük. İki sakin hərf yan-yana gəlmədiyi halda belə vav hərfinin hazf olunduğu görünür. Çünki əmr feili olan قُلْ feilinin قُلِ kimi kəsrəli olması xaricdən baş verən bir haldır, buradakı kəsrə təqdirən sükun hökmündədir. Lakin قُولاَ və قُولَنَّ sözlərindəki mütəhərrik lam hərfləri daxili olaraq baş verən bir haldır. Bu iki sözün birincisi olan təsniyə əmr feilində, yəni قُولاَ sözündə lamın hərəkəsi ona fail elifinin birləşməsi ilə, ikinci söz olan tə’kid nunlu müfrəd əmr feilində, yəni قُولَنَّ sözündə lamın hərəkəsi ona tə’kid nununun birləşməsi ilə daxili olaraq baş vermişdir. Bu birləşmələr nəticəsində sükundan mütəhərrik olmağa keçid daxili məqamdır. Buna görə muzari feilə tə’kid nunu birləşəndə onun sonunu məbni edir, misalı;

هَلْ يَفْعَلَنَّ

"Mütləq etdinmi?" ifadəsində daha əvvəl يَفْعَلُ olan feil tə’kid nunu ilə birlikdə fatha üzərində məbni olur.

دَعَا feilinin təsniyəsi (müzekker və müənnəs ortaq) olan دَعَتَا sözünün əsli دَعَاتْا şəklindədir, bu şəkildə elif hərfinin, yəni lam ul-fiilin hazfi normal idi (iltika-i sakineyndən), lakin fail elifinin gəlməsi ilə feildəki te hərfi hərəkələndi və دَعَاتَا oldu, göründüyü kimi elif sakin və te hərəkəli oldu və elifin hazf edilməsinə ehtiyac qalmadı, lakin yenə də hazf edildi və söz دَعَتَا oldu. Bunun səbəbi دَعَتَا sözündəki te hərfi sözün öz kökündən, yəni öz maddələrindən biri deyil, lakin قُولاَ sözündəki lam hərfi bunun əksidir, çünki sözün öz maddəsindəndir. Müfrədi قُلْ idi və təsniyə olaraq gələn قُولاَ sözündəki lam əsasən sakindi və bu sakinlikdən dolayı vavı da hazfli idi, nə vaxt təsniyə üçün fail elif gəldi və lam hərəkələndi, o halda mahzuf vav geri gəldi.

Təsniyə müzekker və müənnəs mazi məlum (məchul da ola bilər) quruluşlarda müzekkerə yalnız fail elif gəlir, müənnəsə isə tə’nis alaməti olan te hərfi də gəlir. Yəni نَصَرَ təsniyə qurulub نَصَرَا olarkən, müənnəsi نَصَرَتَا olur. Əslində نَصَرَتَا sözünün əsli نَصَرَتْا şəklindədir. Yəni birləşən te hərfi əsasən sakindir, lakin elif ilə hərəkəli olur və نَصَرَتَا olur. دَعَاتْا olan feilimizdə fail elif te hərfini hərəkələndirdiyi halda, yəni söz دَعَاتَا olduğu halda, niyə feilin sakin olan illet hərfi hazf edildi? Te hərfi hərəkəli və illet hərfi sakin, burada içtima-i sakineyn yoxdur üstəlik. Halbuki قُلْ feili təsniyə qurulanda قُولاَ olunca, əsasən قُولْاَ ikən və fail elif lam hərfini hərəkələndirdiyi halda, niyə illet hərfi hazf olunmur? Eyni hal mövcuddur, lakin musannifin son qeyd etdiyi qaydaya görə دَعَاتَا feilindəki te hərfi sözün əsli olmadığı üçün illet hərfinin hazfi caizdir, قُولاَ feilindəki lam hərfi isə sözün əsli olduğu üçün illet hərfinin hazf edilməməsi caizdir demişdir.