Aralarında söz bənzərliyi olan bir sıra sözlər

أَوْ وَقَعَ مِنْ غِرَّةِ الْوَاضِعِ كَمَا فِي الْإِثْنَيْنِ وَ الْجَمَاعَةِ مِنَ الْأَمْرِ وَ الْمَاضِي فِي تَفَعَّلَ وَ تَفَاعَلَ وَ تَفَعْلَلَ. وَ لاَ يُفَرِّقُ بَيْنَ فَعُلْنَ وَ فَعَلْنَ، نَحْوُ؛ طُلْنَ وَ قُلْنَ، لِأَنَّهُ يُعْلَمُ مِنَ الطَّوِيلِ أَنَّ أَصْلَ طُلْنَ؛ طَوُلْنَ. لِأَنَّ الْفَعِيلَ يَجِيءُ مِنْ فَعُلَ يَفْعُلُ غَالِبًا. كَمَا يُعْلَمُ الْفَرْقُ بَيْنَ خِفْنَ وَ بِعْنَ مِنْ مُسْتَقْبَلِهِمَا، أَعْنِي: يُعْلَمُ مِنْ يَخَافُ أَنَّ أَصْلَ خِفْنَ؛ خَوِفْنَ. لِأَنَّ بَابَ فَعَلَ يَفْعَلُ بِفَتْحِ الْعَيْنِ فِيهِمَا لاَ يَجِيءُ إِلاَّ مِنْ حُرُوفِ الْحَلْقِ. وَ يُعْلَمُ مِنْ يَبِيعُ أَنَّ أَصْلَ بِعْنَ؛ بَيَعْنَ. لِأَنَّ الْأَجْوَفَ الْيَائِيَّ لاَ يَجِيءُ مِنْ بَابِ فَعِلَ يَفْعِلُ

أَوْ ya da, وَقَعَ baş verirse, مِنْ غِرَّةِ الْوَاضِعِ bu ifadələr sözün qoyucusunun diqqətsizliyindən irəli gəlirsə, كَمَا فِي الْإِثْنَيْنِ وَ الْجَمَاعَةِ eyni şəkildə ikilik və cəm formalarında olduğu kimi, مِنَ الْأَمْرِ وَ الْمَاضِي əmr və keçmiş zaman fellərində, فِي bu bablarda; تَفَعَّلَ "təfə'ül babı", تَفَاعَلَ "təfa'ül babı" və تَفَعْلَلَ "təfə'lül babı"dır, bu babların keçmiş zamanları ardıcıl olaraq; تَكَلَّمَ, تَبَاعَدَ və تَجَلْبَبَ, əmr formaları isə تَكَلَّمْ, تَبَاعَدْ və تَجَلْبَبْ olub eynidir. وَ لاَ يُفَرِّقُ və fərq yoxdur, بَيْنَ arasında; فَعُلْنَ və فَعَلْنَ vəznləri, Nümunə olaraq; طُلْنَ "onlar uzatdılar" və قُلْنَ "onlar dedilər" kimi, لِأَنَّهُ çünki طُلْنَ feli; يُعْلَمُ bilinir, مِنَ الطَّوِيلِ "uzun" mənasında olması, yəni طَالَ يَطُولُ vəznindən gəldiyi, أَنَّ أَصْلَ طُلْنَ tulne sözünün əsli; طَوُلْنَ şəklindədir, لِأَنَّ الْفَعِيلَ çünki fe'ilun vəzni, يَجِيءُ مِنْ üçlü mücərrədlərin beşinci babı olan فَعُلَ يَفْعُلُ vəznindən gəlir, غَالِبًا əksər hallarda, بَيْنَ كَمَا يُعْلَمُ الْفَرْقُ eyni şəkildə fərq bilinir, خِفْنَ və بِعْنَ sözləri arasında; مِنْ مُسْتَقْبَلِهِمَا gələcək zaman formalarından, أَعْنِي yəni; يُعْلَمُ مِنْ يَخَافُ yehafu felindən bilinir, أَنَّ أَصْلَ خِفْنَ hıfne felinin əsli; خَوِفْنَ şəklindədir, لِأَنَّ بَابَ فَعَلَ يَفْعَلُ çünki فَعَلَ يَفْعَلُ yəni üçüncü bab, بِفَتْحِ الْعَيْنِ Feli kökün ortasında həm keçmiş, həm də indiki zamanda fətə ilə olur, لاَ يَجِيءُ gəlmir, إِلاَّ مِنْ حُرُوفِ الْحَلْقِ yalnız boğaz hərflərindən biri ilə olur, وَ يُعْلَمُ مِنْ يَبِيعُ və بِعْنَ feli də yebi'u felindən bilinir, أَنَّ أَصْلَ بِعْنَ bi'ne felinin əsli; بَيَعْنَ şəklindədir, لِأَنَّ الْأَجْوَفَ الْيَائِيّ çünki ortası ya olan mü'təl feli, لاَ يَجِيءُ gəlmir, مِنْ بَابِ فَعِلَ يَفْعِلُ üçlü mücərrədlərin altıncı babından gəlir.

Metnin Ümumi Mənası: Yaxud ərəb dilinin vadiləri, yəni sözləri təqdir və tahlil edib dilə gətirənlər (bu xalq da ola bilər, sarf və ya nahv alimləri də ola bilər) tərəfindən bir diqqətsizlik nəticəsində تَفَعَّلَ və تَفَاعَلَ və تَفَعْلَلَ vəzinlərindən gələn, təsniyə və cəm olan bəzi keçmiş və əmr feiləri eynidir. فَعُلْنَ, yəni beşinci bab və فَعَلْنَ, yəni birinci bab vəzinləri də belədir, yəni təsniyə keçmiş və əmr formaları ilə cəmi müənnəs qayıb və cəmi müənnəs əmr formaları eynidir. طُلْنَ və قُلْنَ cəmi müənnəs formalarına misal olduğu kimi, bu sözlər eyni zamanda cəmi müənnəs üçün əmr formasıdır, keçmişləri isə قَالَ və طَالَ olaraq eyni vəzindədir.

Vacib Qeyd: فَعُلْنَ və فَعَلْنَ vəzinləri arasında fərqin olmaması və ya تَفَعَّلَ və تَفَاعَلَ və تَفَعْلَلَ vəzinlərindən gələn əmr və keçmiş formaların təsniyə və cəmləri arasında fərqin olmaması, tamamilə vəzin olaraq təsniyə əmr ilə təsniyə keçmiş vəzini və keçmiş cəmi forması ilə keçmiş əmr forması arasındakı vəzin bərabərliyindən irəli gəlir. Əgər تَفَعَّلَ vəzinindən baxsaq, تَكَلَّمَ mövzusunda; keçmiş təsniyə forması تَكَلَّمَا ikən, təsniyə əmr forması da تَكَلَّمَا olaraq qarşımıza çıxır, keçmiş cəmi forması تَكَلَّمُوا ikən, cəmi əmr forması da تَكَلَّمُوا olur. Eyni şəkildə تَفَاعَلَ vəzinindən baxsaq, تَقَاتَلَ mövzusunda; keçmiş təsniyə forması تَقَاتَلاَ ikən, təsniyə əmr forması da تَقَاتَلَا olaraq qarşımıza çıxır, keçmiş cəmi forması تَقَاتَلُوا ikən, cəmi əmr forması da تَقَاتَلُوا olur.

Buna nümunə olaraq فَعُلْنَ, yəni beşinci bab və فَعَلْنَ, yəni birinci bab vəzinləri də belə bənzərdir deyilir. طُلْنَ feilinin əsli فَعُلْنَ vəzində olan طَوُلْنَ ‘dir. طُلْنَ feilini اَلطَّوِيلُ “uzun” sözündən bilirik, yəni ayn əl-feili vavdır, fa əl-feilin damməsi də həmin vava işarə edir. Çünki فَعِيلٌ vəzini adətən beşinci babdan gəlir. Eyni şəkildə خِفْنَ və بِعْنَ sözləri də eynidir, lakin müzariləri ilə fərq ortaya çıxır. خِفْنَ sözünün əsli خَوِفْنَ olub, müzarisi də يَخَافُ olduğu bilinir, əlavə olaraq sülasi mücərrədlərin üçüncü babı olan فَعَلَ يَفْعَلُ vəzinin fa əl-feili boğaz hərflərindən biri olur. بِعْنَ isə boğaz hərfi yoxdur. بِعْنَ ‘nin əsli بَيَعْنَ şəklində olub, müzarisi də يَبِيعُ şəklində gəlir. Çünki ecvef bina-i yai olan feillər sülasi mücərrədlərin altıncı babı olan فَعِلَ يَفْعِلُ vəzindən gəlir.