Kale قال və kensidindən törəyən sözlərdəki i'lal əməliyyatı

وَ تَقُولُ فِي إِلْحَاقِ الضَّمَائِرِ؛ قَالَ قَالاَ قَالُوا إِلَخْ... قَالَ sözünün əsli قَوَلَ-dir, əvvəl izah olunduğu kimi, bu sözün içindəki vav hərfi əlifə çevrilir. قُلْنَ sözünün əsli isə قَوَلْنَ-dir, vav əlifə çevrilir, sonra iki səkin hərf yanaşı gəldiyinə görə əlif ixtisar olunur və söz قَلْنَ olur. Sonra qaf hərfi dammə ilə oxunur ki, ixtisar olunan vavın varlığına işarə etsin. Amma خِفْنَ sözündəki fa (ha) hərfi dammə ilə oxunmur, çünki burada vavın hərəkəsi əvvəlki hərfə ötürülür ki, tələffüz asan olsun. Bu isə قُلْنَ sözündə mümkün deyil, çünki خَافَ fiilindən gələn خِفْنَ sözündə açıq olan hərfi yenidən açıq etmək lazımdır və bu artıq olur. خَافَ fiilinin cəmi müənnəs qayıb forması olan خِفْنَ sözünün əsli خَوِفْنَ idi, vav əlifə çevrilir və söz خَافْنَ olur, iki səkin yanaşı gəldiyinə görə əlif ixtisar olunur və söz خَفْنَ olur. Amma ayn əl-fiil olan vavın kəsrə hərəkəsini qorumaq üçün bu hərəkə əvvəlki hərfə ötürülür və söz خِفْنَ olur. قَالَ fiili ilə cəmi müənnəs forması arasında fərq yoxdur, əmrdə də fərq yoxdur, yəni قُلْنَ (onlar dedilər) ilə قُلْنَ (onlar deyin) eyni görünür, çünki sarfçılar zımni ortalığa baxmırlar və təqdir fərqi ilə kifayətlənirlər. Cəmi müənnəs qayıb olan قُلْنَ sözünün əsli قَوَلْنَ, cəmi müənnəs əmri olan قُلْنَ sözünün əsli isə أُقْوُلْنَ-dir və sarfçılar bunu nəzərə alırlar. Tıpkı بِعْنَ (onlar satdılar) sözündə olduğu kimi, بَاعَ fiilindən gələn cəmi müənnəs qayıb بِعْنَ sözünün məlum və məchul halları da eynidir. بِعْنَ sözünün əsli بَيَعْنَ idi, ya əlifə çevrilir və söz بَاعْنَ olur, iki səkin yanaşı gəldiyinə görə əlif ixtisar olunur və söz بَعْنَ olur, sonra ixtisar olunan ya-nın əlaməti olaraq kəsrə hərəkəsi fa-ul-fiilə verilir və söz بِعْنَ olur. بِعْنَ sözünün əsli məlum halı بَيَعْنَ, məchul halı isə بُيِعْنَ-dir. بَيَعْنَ sözü i'ləl əməli nəticəsində بِعْنَ olur. Məchul olan بُيِعْنَ sözündə isə ya kəsrə ilə və əvvəlki hərf dammə ilə olur, ayn-ul-fiil olan ya-nın kəsrə əlamətini qorumaq üçün fa-ul-fiil kəsrə ilə oxunur və söz بِيعْنَ olur, sonra səkin ya ixtisar olunur və söz بِعْنَ olur.

Mətnin Ümumi Mənası: Zamirlerle birlikdə قَالَ "dedi" fiilini aşağıdakı cədvəldə olduğu kimi deyirsən.

Cəmi	İkili	Tək	Keçmiş Məlum
قَالُوا	قَالَا	قَالَ	Müzekker Qayıb
قُلْنَ	قَالَتَا	قَالَتْ	Müənnəs Qayıbə
قُلْتُمْ	قُلْتُمَا	قُلْتَ	Müzekker Mühatab
قُلْتُنَّ	قُلْتُمَا	قُلْتِ	Müənnəs Mühataba
قُلْنَا قُلْتُ			Nəfs-i Mütəkəllimlər

قَالَ feilinin əsli قَوَلَ şəklindədir. Əvvəl də deyildiyi kimi, vav hərfi elif hərfinə çevrilmişdir. قَالَ feilinin cəmi müənnəs qayıbəsi olan قُلْنَ feilinin əsli də قَوَلْنَ şəklində idi. قَوَلْنَ feilində vav elif hərfinə çevrildi və ifadə قَالْنَ oldu. Sonra vav hərfindən çevrilmiş sakit elif ilə ləm-ul-feil olan sakit ləm hərfi iki sakitin birləşməsi (ictimai sakineyn) yaratdı, bunu aradan qaldırmaq üçün vavdan çevrilmiş elif hərfi silindi və ifadə قَلْنَ oldu. Sonra fa-ul-feil olan kaf hərfi silinmiş vav hərfinə işarə etmək üçün dammələndi və ifadəmiz قُلْنَ oldu. Lakin bu خِفْنَ feilində olmur, yəni silinmiş vava işarə etmək üçün fa-ul-feil olan خَ ha hərfi dammələnmir. Çünki قُلْنَ feilində baş verən dəyişiklikdə əsas olan vav hərfinin hərəkəsinin əvvəlki hərfə ötürülməsidir, onsuz da قَوَلَ ifadəsində kaf hərfi fətalıdır, bir daha vav hərfinin fətasını ötürməyə ehtiyac yoxdur. خِفْنَ ifadəsində silinmiş kəsrəli vavın kəsrəsi əvvəlki hərfə ötürülmüşdür.

قَالَ feilinin cəmi müənnəs qayıbə şəkli ilə cəmi müənnəs əmr şəkli arasında fərq yoxdur və hər ikisi də قُلْنَ şəklində gəlir. Təbii ki, bu oxşarlıq sarfçılar üçün sadə bir oxşarlıqdır və eyni olmalarına əhəmiyyət vermirlər, onlar təqdir olaraq fərqi nəzərə alırlar, çünki cəmi müənnəs qayıbə şəkilinin əsli قَوَلْنَ ikən cəmi müənnəs əmr şəkilinin əsli isə أُقْوُلْنَ şəklindədir, onlar bunu bilərək təqdir edirlər. Bir başqa oxşarlıq isə بَاعَ "satdı" feilindən gələn məlum cəmi müənnəs qayıbə şəkli ilə məchul cəmi müənnəs qayıbə arasında olur və hər ikisi də بِعْنَ olaraq gəlirlər, lakin məlum formanın əsli بَيَعْنَ ikən məchul formanın əsli بُيِعْنَ şəklindədir, yenə sarfçılar bu fərqi nəzərə alıb ona görə təqdir edirlər.