Ecvef fellərdəki i'lal əməliyyatları 6

وَ نَحْوُ الْحَيَوَانِ؛ حَتَّى يَدُلُّ حَرَكَتُهُ عَلَى اضْطِرَابِ مَعْنَاهُ وَ الْمَوَتَانِ؛ مَحْمُولٌ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ نَقِيضُهُ وَ نَحْوُ طَوَى؛ حَتَّى لاَ يَجْتَمِعَ فِيهِ إِعْلاَلاَنِ، وَ طَوَيَا؛ مَحْمُولٌ عَلَيْهِ وَ إِنْ لَمْ يَجْتَمِعْ فِيهِ إِعْلاَلاَنِ وَ نَحْوُ حِيَيَ؛ لاَ يَلْزَمَ ضَمُّ الْيَاءِ فِي الْمُضَارِعِ يَعْنِي إِذَا قُلْتَ؛ حَايَ يَحِيءُ مُسْتَقْبَلُهُ يَحَايُ وَ نَحْوُ الْقَوَدِ؛ حَتَّى يَدُلَّ عَلَى الْأَصْلِ

وَ نَحْوُ və yenə də burada i’lâl əməliyyatı aparılmır, الْحَيَوَانِ “canlı” kimi, حَتَّى يَدُلُّ حَرَكَتُهُ yəni bu sözün içindəki vav hərfinin hərəkəsi, عَلَى اضْطِرَابِ hərəkətliliyə, canlılığa, مَعْنَاهُ həmin sözün mənasında, وَ الْمَوَتَانِ “ölü, cansız” sözü kimi, مَحْمُولٌ عَلَيْهِ bu da الْحَيَوَانِ sözünə tətbiq olunur, لِأَنَّهُ نَقِيضُهُ çünki onun, yəni الْحَيَوَانِ “canlı” sözünün əksidir, وَ نَحْوُ və i’lâl əməliyyatı olmayan başqa bir misal isə; طَوَى “qatladı” sözüdür, حَتَّى لاَ يَجْتَمِعَ فِيهِ yəni bu sözə i’lâl olsaydı, bir araya gələrdi, إِعْلاَلاَنِ iki i’lâl əməliyyatı, əslində طَوَيَ idi və ya elifə çevrilib طَوَى oldu, bir daha i’lâl olsaydı iki i’lâl əməliyyatı olacaqdı, buna görə də təkrar i’lâl əməliyyatı aparılmır, وَ və başqa bir misal; طَوَيَا “o ikisi qatladı” sözü kimi, bu söz də مَحْمُولٌ عَلَيْهِ əvvəlki طَوَى felinə tətbiq olunur, həmçinin طَوَيَ felində vav elifə çevrilmədən vav elifə çevrilsəydi طَايَ olardı ki, felin quruluşu pozulardı, bu səbəbdən təsniyəsində də i’lâl olmaz, وَ إِنْ لَمْ يَجْتَمِعْ فِيهِ إِعْلاَلاَنِ çünki bu sözlərdə iki i’lâl əməliyyatı bir araya gəlir, başqa bir misal isə وَ نَحْوُ belədir; حِيَيَ “yaşadı, canlı oldu” kimi, لاَ يَلْزَمَ ضَمُّ الْيَاءِ ya hərfinin damməsi lazım olmaması üçün, فِي الْمُضَارِعِ bu felin muzari formasında, يَعْنِي yəni; إِذَا قُلْتَ desən ki; keçmişi حَايَ və muzarisi də يَحِيءُ kimi, (yəni حَيِيَ sözündəki kəsrəli ya hərfini elifə çevirib حَايَ və muzarisində də يَحِيءُ desən), مُسْتَقْبَلُهُ o i’lâl əməliyyatı olunan حَايَ keçmiş felinin muzari forması, يَحَايُ olur, çünki keçmiş felində i’lâl etsən, muzarisində də etmək məcburiyyətindəsən və يَحَايُ sözündə ya hərfinin damməsi ağırdır, buna görə də belə bir i’lâl etməməlisən, وَ نَحْوُ i’lâl əməliyyatı olmayan başqa bir misal isə; الْقَوَدِ “əvəz almaq, qarşılıq almaq” kimi, حَتَّى يَدُلَّ عَلَى الْأَصْلِ əslində vav olduğu üçün i’lâl etmərik, əgər i’lâl olunsa قَادَ olar ki, “rəhbər oldu” mənası dəyişər.

Mətnin Ümumi Mənası: İ’lâl əməliyyatı aparılmayan sözlərdən davam edirik; اَلْحَيَوَانُ sözündəki hərəkətli vav hərfi elifə çevrilmir. Çünki bu vav hərfinin hərəkəsi sözün mənasında canlılığa işarə edir. Sözlərdəki hərəkəni mənası ilə birlikdə götürsək, hərəkətli olmaq canlılığa, hərəkəsiz, yəni sakin olmaq cansızlığa işarə edir. اَلْمَوَتَانِ “iki ölü” sözü də اَلْحَيَوَانُ sözünün əksi olaraq ona tətbiq olunur. طَوَى “qatladı” felində isə iki i’lâl əməliyyatı bir araya gəldiyinə görə vav hərfi elifə çevrilmir və təsniyəsi olan طَوَيَا sözü də طَوَى sözünə tətbiq olunur, çünki onda da iki i’lâl əməliyyatı bir araya gəlir. حَيِيَ sözündə də i’lâl əməliyyatı aparılmır, yəni حَايَ demirsən. Çünki حَيِيَ sözünü حَايَ və muzarisini də يَحِيءُ etsən, bu muzari felin əslində يَحَايُ olacağını görərsən və ya hərfinə dammə hərəkəsi ağır gəlir. Başqa bir misal isə القَوَدُ “əvəz almaq, qisas almaq” burada vav hərfi də elifə çevrilmir, çünki sözün əslində də vav hərfi var, əslinə bənzəsin istənir. Əgər i’lâl edib قَادَ deyilsə, mənası dəyişər.