Ecvef fellərdəki i'lal əməliyyatları 5

وَ مِثْلُ سِيَاطٍ، تَبْعًا لِوَاوِ وَاحِيدِهِ. وَ هِيَ مُشَابَهَةٌ بِأَلِفِ دِينَارٍ فِي كَوْنِهَا مَيِّتَةً أَعْنِي تُعَلُّ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ وَ إِنْ لَمْ يَكُنَّ أَفْعَالاً وَ لاَ عَلَى وَزْنِ أَفْعَالٍ لِلْمُتَابَعَةِ وَ لاَ يُعَلُّ، نَحْوُ الْحَوَكَةِ وَ الْخَوَنَةِ وَ حَيَدَى وَ صَوَرَى لِخُرُوجِهِنَّ عَنْ وَزْنِ الْفِعْلِ بِعَلاَمَةِ التَّأْنِيثِ وَ قِيلَ؛ حَتَّى يَدْلُلْنَ عَلَى الْأَصْلِ وَ نَحْوُ؛ دَعَوُا الْقَوْمَ لِطُرُوِّ حَرَكَتُهُ وَ نَحْوُ؛ عَوِرَ وَ اجْتَوَرَ، لِأَنَّ حَرَكَةَ الْعَيْنِ وَ التَّاءِ فِي حُكْمِ السُّكُونِ أَيْ حُكْمِ عَيْنِ اعْوَرَّ وَ أَلِفِ تَجَاوَرَ

وَ مِثْلُ və bu; سِيَاطٍ "qırbaclar, kamçılar" -təkili سَوْطٌ və mükəssər cəmi أَسْوَاطٌ şəklində gəlir- ifadəsi kimidir, və bu سِيَاطٍ ifadəsindəki i'lal əməliyyatı; تَبْعًا tabe olduğu üçün لِوَاوِ وَاحِيدِهِ tək olan سَوْطٌ ifadəsindəki vav hərfinə, وَ هِيَ مُشَابَهَةٌ və سَوْطٌ ifadəsindəki vav hərfi bənzərdir, بِأَلِفِ dinar sözünün elifinə, دِينَارٍ "dinar" ifadəsinin, فِي كَوْنِهَا مَيِّتَةً ölü, yəni sakin (دِينَارٌ və سَوْطٌ ifadələrində elif və vav sakindir) olması səbəbindən, أَعْنِي nəzərdə tuturam ki; تُعَلُّ və ya -يُعَلُّ- i'lal əməliyyatı edilir, هَذِهِ الْأَشْيَاءُ bu şeylər, yəni felinə tabe olaraq قِيَامٌ ifadəsi və müfrədinə tabe olaraq دِيَارٌ ifadəsi və müfrəddəki vav hərfinə tabe olaraq سِيَاطٌ ifadələri, وَ إِنْ لَمْ يَكُنَّ أَفْعَالاً fel olmasalar belə, وَ لاَ عَلَى وَزْنِ أَفْعَالٍ hətta fel vəznində olmasalar belə, لِلْمُتَابَعَةِ tabe olduqları ifadələr səbəbindən, وَ لاَ يُعَلُّ amma aşağıda sadalanan ifadələrdə i'lal əməliyyatı edilmir, نَحْوُ misalları belədir; الْحَوَكَةِ "toxucular" ifadəsi حَائِكٌ "toxucu" sözünün cəmidir və mükəssəri حَوَائِكٌ şəklində gəlir və الْخَوَنَةِ "xainlər" ifadəsi خَائِنٌ sözünün cəmidir və mükəssəri isə خُوَّانٌ şəklində gəlir, حَيَدَى "kölgəsinə baxaraq gedən eşşək" və صَوَرَى "bir yerdəki su adı" ifadələrində i'lal əməliyyatının olmamasının səbəbi لِخُرُوجِهِنَّ çıxmalarıdır, بِعَلاَمَةِ التَّأْنِيثِ tə'nis alaməti səbəbindən ki birinci və ikinci misallarda ta-i tə'nis, üçüncü və dördüncü ifadələrdə elif-i tə'nis vardır, وَ قِيلَ bir görüşə görə bu kimi ifadələrdə i'lal əməliyyatının olmamasının səbəbi; حَتَّى يَدْلُلْنَ bu ifadələr əsaslarına dəlalət etsin deyə, عَلَى الْأَصْلِ əsaslarına, çünki i'lal əməliyyatı edildikdən sonra hansı hərfdən çevrildiyini bilmək çətin olur, حَوَكَةٌ ifadəsini حَاكَةٌ etsək, elif hərfinin vavdanmı, yoxsa yadanmı çevrildiyini bilməyə bilərik, bu səbəbdən əsaslarında olduğu kimi vav və ya ya hərfi ilə qalmışlar, elif hərfinə çevrilməmişlər, وَ نَحْوُ və i'lal əməliyyatının olmadığı digər hal da; دَعَوُا الْقَوْمَ "Qövmü çağırdılar" ifadəsindəki kimidir. Bu tərkibdə دَعَوُا ifadəsi دَعَوْا şəklində idi, lakin özündən sonra sakin bir tarif lamı olduğu üçün keçid edə bilmək üçün arizi "müvəqqəti" olaraq dammə ilə hərəkələndirilmişdir. Hərəkəsinin dammə olması səbəbi vav hərfinin damməni qəbul etməsidir. (Beləliklə vav hərəkəli, ma qabli meftuh deyərək i'lal əməliyyatı edə bilmərik, i'lal əməliyyatı üçün illet hərfinin hərəkəsinin arizi olmaması lazımdır, məsələn; بَيَعَ felindəki ya hərfinin hərəkəsi qalıcı bir hərəkədir və i'lal əməliyyatı ya

پılır بَاعَ olur) və لِطُرُوِّ حَرَكَتُهُ hərəkəsinin müvəqqəti olması səbəbilə, وَ نَحْوُ; və yenə də; عَوِرَ “şaşı oldu” və اِجْتَوَرَ “qonşu oldu” sözlərində də i’lâl əməli tətbiq olunmur, لِأَنَّ حَرَكَةَ الْعَيْنِ وَ التَّاءِ çünki tə və ayn hərflərinin hərəkəsi, فِي حُكْمِ السُّكُونِ sükun hökmündədir, أَيْ yəni; حُكْمِ عَيْنِ bu; اِعْوَرَّ “korlaşdı” sözündəki ayn hərfinin hökmündədir, وَ أَلِفِ və bu; تَجَارَجَ “qonşu etdi” sözündəki elif hökmündədir. Metnin Ümumi Mənası: سِيَاطٌ “qırbaçlar” sözü də müfredi olan سَوْطٌ sözündəki vav hərfinə olan tabi’iyyəti səbəbilə i’lâl əməli tətbiq olunmuşdur. Bu سَوْطٌ sözündəki vav hərfi, دِينَارٌ “dinar” sözündəki elif hərfinə bənzəyir. Bu bənzərlik hər ikisinin də sakin olması səbəbindəndir. Mən onu nəzərdə tuturam ki; əgər fel olmasalar belə və fel vəznində olmasalar belə, tabe olduqları sözlər səbəbilə (felinə tabe olaraq قِيَامٌ sözü və müfredinə tabe olaraq دِيَارٌ sözü və müfredindəki vav hərfinə tabe olaraq سِيَاطٌ sözü) bu sözlərdə i’lâl əməli aparılır. Lakin bu اَلْحَوَكَةُ “toxucular”, اَلْحَوَنَةُ “xainlər”, حَيَدَى “kölgəsinə baxaraq gedən eşşək” və صَوَرَى “xüsusi bir yerdəki su adı” sözlərindəki vav və ya hərflərində i’lâl əməli aparılmır. Çünki bu sözlər tə’nis əlaməti (ilk iki misalda tə-i tə’nis, son iki misalda elif-i tə’nis) aldıqları üçün fel vəznindən çıxırlar. Bir fikrə görə də, bu sözlərdə i’lâl əməli aparılmamasının səbəbi, əsasları olan sözlərə (və ya əsaslarındakı illet hərfinə) dəlalət etmələridir. Arizi (müvəqqəti) hərəkəyə malik olan sözlərdə də i’lâl əməli aparılmır, misal: دَعَوُا الْقَوْمَ “Kavmi çağırdılar” sözündə olduğu kimi. Bu tərkibdə دَعَوُا sözü دَعَوْا şəklində idi, lakin özündən sonra sakin olan tarif lamı gəldiyi üçün keçid edə bilmək üçün müvəqqəti olaraq dammə ilə hərəkələndirilmişdir. لِطُرُوِّ حَرَكَتُهُ Vav hərfinin hərəkəsi arizi olduğu üçün i’lâl əməli aparılmır. Və bu; عَوِرَ “şaşı oldu” və اِجْتَوَرَ “qonşu oldu” sözlərində də i’lâl əməli aparılmır. Çünki bu sözlərdəki tə və ayn hərfləri sükun hökmündədir. Əvvəlki dərsdə “Vav və ya hərfinin ma qablıda olan fetha sükun hökmündə olmamalıdır” demişdik. Bu iki misalda vav hərfinin ma qablısında olan ayn və tə hərfləri sükun hökmündədir. Yəni bu عَوِرَ və اِجْتَوَرَ sözlərindəki sükun hökmündə olan tə və ayn hərfləri, اعْوَرَّ sözündəki ayn hərfi və تَجَاوَرَ sözündəki elif hərfi hökmündədirlər. Bunu buradan anlayırıq; اِجْتَوَرَ ilə تَجَاوَرَ sözləri eyni mənadadır və اِجْتَوَرَ sözündə üçüncü hərf fethalı tə تَ olsa da, تَجَاوَرَ sözündə üçüncü hərf sakin olan elif ا hərfidir. Beləliklə اِجْتَوَرَ sözündəki fethalı tə mövqeyi səbəbilə sakin hökmündədir. Eyni şəkildə عَوِرَ və اعْوَرَّ sözlərində də vəziyyət belədir.