Ecvef fellərdəki i'lal əməliyyatları 3

وَ قِيلَ أَصْلُهَا كُوْنُونَةٌ بِضَمِّ الْكَافِ ثُمَّ فُتِحَ حَتَّى لاَ يَصِيرُ الْيَاءُ وَاوًا فِي نَحْوِ الصَّيْرُورَةِ وَ الْغَيْبُوبَةِ وَ الْقَيْلُولَةِ ، ثُمَّ جُعِلَتِ الْوَاوُ يَاءً تَبَعًا لِلْيَائِيَّاتِ لِكَثْرَتِهَا وَ مِنْ ثَمَّةَ قِيلَ؛ لاَ يَجِيءُ مِنَ الْوَاوِيَّاتِ غَيْرُ الْكَيْنُونَةِ وَ الدَّيْمُومَةِ وَ السَّيْدُودَةِ وَ الْهَيْعُوعَةِ. قَالَ ابْنُ الْجِنِّي؛ فِي الثَّلاَثَةِ الْآخِيرَةِ تُسْكَنُ حُرُوفُ الْعِلَّةِ فِيهَا لِلْخِفَّةِ ثُمَّ تُقْلَبُ أَلِفًا لِإِسْتِدْعَاءِ الْفَتْحَةِ وَ لِلِينِ عَرِيكَةِ السَّاكِنِ

وَ قِيلَ və belə deyilmişdir, yəni كَيْنُونَةٌ kəliməsi üçün; أَصْلُهَا əsli; كُوْنُونَةٌ şəklindədir, بِضَمِّ الْكَافِ kaf hərfinin damməsi ilə, ثُمَّ فُتِحَ sonra o kaf fətahlanıb, حَتَّى o qədər ki; لاَ يَصِيرُ الْيَاءُ وَاوًا ya hərfi vav hərfinə çevrilməsin deyə, فِي نَحْوِ yəni; الصَّيْرُورَةِ və الْغَيْبُوبَةِ və الْقَيْلُولَةِ kəlimələrindəki ya hərfi kimi, çünki bu ya hərflərinin əvvəlində dammə olarsa vav hərfinə çevrilir, fətah olarsa sakit qalır, ثُمَّ جُعِلَتِ الْوَاوُ يَاءً sonra bu vav hərfi, yəni yuxarıdakı kəlimələrin əsllərində olan vav hərfi ya hərfinə çevrilib, تَبَعًا uyğun olsun deyə, لِلْيَائِيَّاتِ ya ilə olanlara, لِكَثْرَتِهَا çünki ya ilə olan kəlimələr çoxdur, وَ مِنْ ثَمَّةَ bu səbəbdən, قِيلَ belə deyilmişdir; لاَ يَجِيءُ gəlmir, مِنَ الْوَاوِيَّاتِ vav ilə olanlardan, غَيْرُ bu kəlimələrdən başqa; الْكَيْنُونَةِ və الدَّيْمُومَةِ və السَّيْدُودَةِ və الْهَيْعُوعَةِ kəlimələri, yəni göründüyü kimi əsldəki vav ya hərfinə çevrilir və ya ilə gəlir, əsli olaraq istifadəsi azdır. Qısaca كُوْنُونَةٌ yerinə الْكَيْنُونَةِ kəliməsi istifadə olunur. قَالَ ابْنُ الْجِنِّي ibn-i Cinni belə demişdir; فِي الثَّلاَثَةِ الْآخِيرَةِ son üç kəlimə üçün, yəni بَيَعَ və خَوِفَ və طَوُلَ kəlimələri üçün; تُسْكَنُ حُرُوفُ الْعِلَّةِ فِيهَا o kəlimələrdəki illet hərfi sakit edilir, لِلْخِفَّةِ kəlimədə yüngüllük üçün, ثُمَّ تُقْلَبُ أَلِفًا o sakit hərf sonra əlifə çevrilir, لِإِسْتِدْعَاءِ الْفَتْحَةِ fətah hərəkəsinin əlifi tələb etməsi, وَ لِلِينِ عَرِيكَةِ السَّاكِنِ sakit hərfin quruluşunun yumşalmaması üçün.

Mətnin Ümumi Mənası: اَلْكَيْنُونَةُ kəliməsinin əsli kaf hərfinin damməsi ilə الكُوْنُونَةُ olduğu deyilmişdir. Sonra ya hərfi vav hərfinə çevrilməsin deyə kaf hərfi fətahlanıb. Tıpkı اَلصَّيْرُورَةُ və اَلْغَيْبُوبَةُ və اَلْقَيْلُولَةُ kəlimələrində olduğu kimi. Sonra əsldə الكُوْنُونَةُ kimi olan kəlimələrdəki vav hərfi, ya ilə olanların istifadəsi çox olduğuna görə o kəlimələrə uyğun olsun deyə ya hərfinə çevrilib, yəni الكُوْنُونَةُ kəliməsi ya ilə olanlara uyğun olsun deyə اَلْكَيْنُونَةُ olmuşdur. Bu səbəbdən الْكَيْنُونَةِ və الدَّيْمُومَةِ və السَّيْدُودَةِ və الْهَيْعُوعَةِ kəlimələrindən başqa olan kəlimələr vav ilə gəlmir, göründüyü kimi ya ilə gəlir.

İbn-i Cinni isə, son üç kəlimə üçün, yəni بَيَعَ və خَوِفَ və طَوُلَ kəlimələri üçün; illet hərflərinin yüngül olması səbəbindən sakit edildiyini, sonra isə bu illet hərflərinin əvvəlində fətah olduğu üçün və fətahın əlifi tələb etməsi və də illet hərfinin quruluşunun yumşalmaması, yəni tələffüz zamanı udulmaması üçün illet hərfi əlifə çevrilir demişdir. Kəlimələrimiz بَاعَ və خَافَ və طَالَ olmuşdur.