Ecvef fellərdəki i'lâl əməliyyatları 2

اَلْأَرْبَعَةُ؛ Əgər ondan əvvəlki hərf açıq (fətah) olsa, dörd halda belə olur; misal üçün: قَوْلٍ (söz), بَيَعَ (satdı), خَوِفَ (qorxdu), طَوُلَ (uzun oldu). Birinci halda (قَوْلٍ) i'ləl əməli aparılmır, çünki xəstəlik hərfləri (illet hərfləri) sükun halında olarkən, əvvəlki hərfin hərəkəsinə uyğunlaşdırılır, sükunlu hərfin yumşaqlığı və əvvəlki hərfin çağırılması üçün. Misal: مِيزَانٍ (ölçü), bunun əsli مِوْزَانٌ və يُوسِرُ (asanlaşdırdı), bunun əsli يُيْسِرُ. Amma əgər əvvəlki hərf fətah olsa, sükun və fətahın yüngüllüyünə görə bu qayda dəyişir. Bəzi alimlərə görə, قَوْلٍ kimi sükunlu illet hərfi və əvvəlki hərfi fətah olan sözlərdə qalb əməli caizdir, misal: قَالٍ (deyir) və i'ləl əməli aparılır; misal: أَغْزَيْتُ (hücum etdim), bunun əsli أَغْزَوْتُ, sükunlu vav ilə, muzari forması يُغْزِي olduğu üçün. Həmçinin i'ləl əməli كَيْنُونَةٍ (olmaq) sözündə də aparılır; bu söz كَوْنِ (olmaq) kökündən gəlir, sükunlu vav və əvvəlki hərfi fətahdır, çünki əsli كَيْوَنُونَةٌ, Xəlilə görə, vav ya ilə əvəz olunur, sonra idqam edilir, misal: مَيِّتٍ (ölü), bunun əsli مَيْوِتٌ, sonra yüngülləşdirilir, yəni vavın hərəkəsi əvvəlki hərfə keçir, qalan sükunlu vav əvvəlki hərfin hərəkəsinə uyğun olur və ya ilə əvəz olunur, sonra iki ya idqam edilir və مَيِّتٍ olur. Beləcə كَيْوَنُونَةٌ və مَيْوِتٌ sözləri (bu sözlərdə vav mütəhərrik və əvvəlki hərf sükunlu olur), كَيْنُونَةً kimi, və eyni şəkildə yüngülləşdirilir, مَيْوِتٌ sözündə olduğu kimi və sonda مَيِّتٍ olur.

اَلْأَرْبَعَةُ - qalan on beş vecihdən dördü; إِذَا كَانَ مَا قَبْلَهَا - əgər ondan əvvəlki hərf; مَفْتُوحًا - fətahlı olsa; نَحْوُ - misalları belədir: قَوْلٌ "söz", بَيَعَ "satdı", خَوِفَ "qorxdu", طَوُلَ "uzun oldu". وَ لاَ تُعَلُّ الْأُولَى - dörd sözün birincisində, yəni قَوْلٌ sözündə i'ləl əməli aparılmır, لِأَنَّ حُرُوفَ الْعِلَّةِ - çünki illet hərfləri, إِذَا سَكَنَتْ - sükun halında olarkən, جُعِلَتْ مِنْ جِنْسِ حَرَكَةِ - əvvəlki hərfin hərəkəsinə uyğunlaşdırılır, لِلِينِ - yumşaqlıq üçün, عَرِيكَةِ السَّاكِنَةِ - sükunlu hərfin quruluşu, وَ اسْتِدْعَاءِ - və əvvəlki hərfin çağırılması üçün. Misal: مِيزَانٌ "ölçü", əsli isə مِوْزَانٌ, وَ يُوسِرُ "asanlaşdırdı", əsli isə يُيْسِرُ. İstisna olaraq, əgər sükunlu illet hərfin əvvəlki hərfi fətahlı olsa (yuxarıdakı dörd sözün birincisi kimi), bu qayda keçərli deyil, لِخِفَّةِ الْفَتْحَةِ وَ السُّكُونِ - fətah və sükunun yüngüllüyünə görə. وَ عِنْدَ بَعْضِهِمْ - bəzi alimlərə görə, يَجُوزُ الْقَلْبُ - yuxarıdakı birinci misal olan قَوْلٌ kimi sükunlu illet hərfi və əvvəlki hərfi fətahlı olan sözlərdə qalb əməli caizdir, misal: قَالٌ "deyir" kimi, وَ يُعَلُّ - və i'ləl əməli aparılır; misal: أَغْزَيْتُ "hücum etdim", əsli isə أَغْزَوْتُ, sükunlu vav ilə, muzari forması يُغْزِي olduğu üçün. Həmçinin i'ləl əməli كَيْنُونَةٍ "olmaq" sözündə də aparılır; كَوْنِ "olmaq" kökündən gəlir, sükunlu vav və əvvəlki hərfi fətahdır, əsli isə كَيْوَنُونَةٌ, Xəlilə görə, vav ya ilə əvəz olunur, sonra idqam edilir, misal: مَيِّتٌ "ölü", əsli isə مَيْوِتٌ, sonra yüngülləşdirilir, yəni vavın hərəkəsi əvvəlki hərfə keçir, qalan sükunlu vav əvvəlki hərfin hərəkəsinə uyğun olur və ya ilə əvəz olunur, sonra iki ya idqam edilir və مَيِّتٌ olur. Beləcə كَيْوَنُونَةٌ və مَيْوِتٌ sözləri (bu sözlərdə vav mütəhərrik və əvvəlki hərf sükunlu olur), كَيْنُونَةً kimi, və eyni şəkildə yüngülləşdirilir, مَيْوِتٌ sözündə olduğu kimi və sonda مَيِّتٌ olur.

Metnin Toplu Manası: On beş vecihdən ilk dördü ma qabli fətxalı olan illet hərfi olan sözlərdir, misalları; قَوْلٌ "söz" və بَيَعَ "satdı" və خَوِفَ "qorxdu" və طَوُلَ "uzun oldu" kimi. Bu dörd vecihdən birincisi olan قَوْلٌ sözündə, yəni illet hərfi səkindir və ma qabli fətxalıdır, bu vecihdə i'ləl əməli aparılmır. Digərlərində isə aparılır və son halları بَاعَ və خَافَ və طَالَ olur. Birinci vecihdə, yəni قَوْلٌ kimi sözlərdə i'ləl əməli aparılmamasının səbəbi, illet hərfi səkindir və ma qabli fətxalı olduğu üçün, səkindir hərfin təbiəti ilə yumşalması və ma qablinin də bunu tələb etməsi ilə o səkindir hərf ma qablinin hərəkəsinə uyğun olaraq təsəvvür edilir. Misal üçün, əsli مِوْزَانٌ olan sözün səkindir vavı ma qablinin hərəkəsi olan kəsrəyə uyğun olaraq ya hərfinə çevrilir və söz مِيزَانٌ olur. Başqa bir misal isə əsli يُيْسِرُ olan feilindir, burada illet hərfi səkindir və ma qabli dammadır. Bu səbəbdən illet hərfi dammaya uyğun olaraq vav hərfinə çevrilir və söz يُوسِرُ olur. Lakin قَوْلٌ sözü bunlar kimi deyil. مِوْزَانٌ və يُيْسِرُ sözlərində illet hərfinin səkini olması səbəbilə ma qabliyə uyğun olaraq vav ya'ya və ya isə vav'a çevrilmişdir. Lakin səkindir olan illet hərfinin ma qabli fətxalı olanda bu səkindir hərf ma qabliyə uyğun olaraq fətxaya uyğun hərfə, yəni elif hərfinə çevrilmir. Çünki fətxa və sükun yüngül sayılır. Bundan başqa, قَوْلٌ məsdərində vav hərfi elif hərfinə çevrilərsə, keçmiş feil olan قَالَ ilə qarışar. Lakin bəzilərinə görə قَوْلٌ sözündə qalb əməli caizdir və قَالٌ demək normaldır. Əsli أَغْزَوْتُ olan feildə i'ləl aparılır və أَغْزَيْتُ olur. Bunun səbəbi müzari olan يُغْزِي-dəki i'lələ tabe olmasındandır. يُغْزِي sözü ifal babından müzari feildir və əsli يُغْزِوُ idi. Necə ki, يُغْزِوُ-dəki vav ya oldu, أَغْزَوْتُ-dəki vav da ya oldu. Yenə كَوْنٌ "olmaq" məsdarından -vavın səkini və ma qablinin fətxalı olması ilə- olan كَيْوَنُونَةٌ sözü Xəlilə görə كَيْنُونَةٌ olmuşdur. Tıpkı əsli مَيْوِتٌ olan sözün مَيِّتٌ olması kimi.

Əsli	Son hali
قَوَلَ	قَالَ
بَيَعَ	بَاعَ
خَوِفَ	خَافَ
طَوُلَ	طَالَ
Öz mütəhərrik, ma qabli fətxalı olan vav və ya hərfləri elif hərfinə çevrilir.