Binası Fətha Üzrə Olan Muzari Feli
فَأَمَّا بِنَاؤُهُ عَلَى الْفَتْحِ؛ فَمَشْرُوطٌ بِأَنْ تُبَاشِرَهُ نُونُ التَّأْكِيدِ {أَوِ التَّوْكِيدِ} لَفْظًا وَ تَقْدِيرًا، نَحْوُ؛ كَلاَّ لَيُنْبَذَنَّ سورة الهمزة ٤، وَ احْتَرَزْتُ بِذِكْرِ الْمُبَاشَرَةِ مِنْ نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى؛ وَ لاَ تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ سورة يونس ٨٩، لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ سورة آل عمران ١٨٦، فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا سورة مريم ٢٦، فَإِنَّ الْأَلِفَ فِي الْأَوَّلِ وَ الْوَاوُ فِي الثَّانِي وَ الْيَاءُ فِي الثَّالِثِ؛ فَاصِلَةٌ بَيْنَ الْفِعْلِ وَ النُّونِ فَهُوَ مُعْرَبٌ، لاَ مَبْنِيٌّ
فَأَمَّا və gəldikdə; بِنَاؤُهُ o muzari feilinin quruluşu ki; عَلَى الْفَتْحِ fətah üzərindədir, فَمَشْرُوطٌ ancaq bir şərtlə; بِأَنْ تُبَاشِرَهُ birləşməsi ilə, نُونُ التَّأْكِيدِ tə’kid nununun, أَوِ التَّوْكِيدِ bəzi nüsxələrdə tə’kid التوكيد şəklində yazılır, لَفْظًا وَ تَقْدِيرًا ləfzən və təqdirən olaraq, نَحْوُ misalları belədir; كَلاَّ لَيُنْبَذَنَّ “Xeyr, onlar mütləq atılacaqlar” سورة الهمزة ٤ Huməzə surəsi 4-cü ayə, وَ احْتَرَزْتُ və mən çəkindim, بِذِكْرِ الْمُبَاشَرَةِ birləşmək deyə qeyd etməyimlə, مِنْ نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى Allah-Təalanın bu sözlərindən; وَ لاَ تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ “Bilməyənlərin yoluna tabe olmayın” سورة يونس ٨٩ Yunis surəsi 89-cu ayə, لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ “Mütləq mallarınızdan imtahan olunacaqsınız” سورة آل عمران ١٨٦ Ali İmran surəsi 186-cı ayə, فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا “Əgər insanlardan birini görsən..” سورة مريم ٢٦ Məryəm surəsi 26-cı ayə, فَإِنَّ الْأَلِفَ فِي الْأَوَّلِ birinci misalda elif, وَ الْوَاوُ فِي الثَّانِي ikincidə vav, وَ الْيَاءُ فِي الثَّالِثِ üçüncüdə də ya, فَاصِلَةٌ ayırıcıdır, بَيْنَ الْفِعْلِ وَ النُّونِ tə’kid nunu ilə feil arasında, فَهُوَ مُعْرَبٌ o isə (yəni Şərhin çəkindiyi misallardakı muzari feillər) müərəbdir, لاَ مَبْنِيٌّ məbni deyil.
Şərhin Ümumi Mənası: Fətah üzərində məbni olan muzari feilinin bir şərti var, o da ləfzən və ya təqdirən muzari feilə tə’kid nununun birləşməsidir, misalı;
كَلاَّ لَيُنْبَذَنَّ
“Xeyr, onlar mütləq atılacaqlar” ayə-i kəriməsində يُنْبَذُ məchul muzari feildir. Bu muzari feilə nun-u müəkkidə-i müşəddədə, yəni şiddətli tə’kid edici nun daxil olduqda, muzari feil fətah üzərində məbni olur və feilimiz يُنْبَذَنَّ olur. Təbii ki, aşağıda qeyd olunan Allah-Təalanın ayələrini “Tə’kid edici nun-u müşəddədə daxil olması ilə fətah üzərində məbni olması” qeydindən çəkindim, yəni ehtiyat etdim, ki o ayələr;
وَ لاَ تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ
“Bilməyənlərin yoluna tabe olmayın” və,
لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ
“Mütləq mallarınızdan imtahan olunacaqsınız” və,
فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا
“Əgər insanlardan birini görsən...” kimidir.
Birinci ayədəki muzari feilində, yəni تَتَّبِعَانِّ feilində elif, ikinci ayədəki muzari feilində, yəni لَتُبْلَوُنَّ feilində vav və üçüncü ayədəki muzari feilində, yəni تَرَيِنَّ feilində ya hərfləri, feil ilə tə’kid nununu ayıran bir fasilədir. Bu misallardakı muzari feillər murebtir, mebni deyillər.
حاشية
الإعراب: كلا; rədd və çəkindirmə hərfi. لينبذن: lam, gizli bir andın cavabında gəlir. ينبذن; muzari feil, məchul formada, tə’kid nunu ilə birləşdiyinə görə fətah üzərində mebni. Nun; hərfdir, i’rabda yeri yoxdur və failin müavini {hu}
Cümlələrin i’rabı: Gizli and feili və cavabı; feilli, müstəqil, i’rabda yeri yoxdur. ينبذن; feilli, andın cavabı, i’rabda yeri yoxdur
İstinad səbəbi: Tə’kid nununun feilə birbaşa və nəzərdə tutulmuş şəkildə birləşməsi; muzari feili fətah üzərində mebni etdi
و لا تتبعان سبيل الذين لا يعلمون: vəv, ətaf hərfi. la; qadağan edən cəzm hərfi. تتبعان; muzari feil, la ilə cəzm olunub və cəzm əlaməti nunun silinməsidir, çünki bu beş feildən biridir. Elif; fail mövqeyindədir. Tə’kid nunu, bu mövqedə fətah əvəzinə kəsrə ilə gəlib, ərəb mənbələrində bu şəkildə olduğu üçün, cütlük nununa bənzədilib, i’rabda yeri yoxdur. سبيل; məfulun bih, mənsub, mənsub əlaməti axırında olan fətahdır. الذين; ismi məvsul, sukun üzərində mebni, izafə mövqeyindədir. la; inkar hərfi, sukun üzərində mebni, i’rabda yeri yoxdur. يعلمون; muzari feil, mərfu, mərfu əlaməti nunun qalmasıdır, vəv; birləşmiş zamir, sukun üzərində mebni, fail mövqeyindədir. لا يعلمون cümləsi; məvsulun əlaqəsi, i’rabda yeri yoxdur
İstinad səbəbi: Elif feillə tə’kid nunu arasında fasilə oldu, ona görə feil mebni olmadı, mureb qaldı, çünki fətah üzərində mebni olması üçün tə’kid nununun feilə birbaşa və nəzərdə tutulmuş şəkildə birləşməsi şərtdir
لتبلون في أموالكم: lam, gizli bir andın cavabında gəlir {gizli and üçün hazırlıq}. تبلون; muzari feil, məchul formada, mərfu, mərfu əlaməti ardıcıl nunların silinməsi ilə qalır. Sonra iki sakin qarşılaşdı; birinci nun tə’kid nunu, ikinci vəv. Vəv silindi və faildir, qalanda isə dammə silinmənin dəlilidir. في أموالكم: fi; cər hərfi. Əmval; fi ilə cər olunub və izafədir. Kaf; birləşmiş zamir, dammə üzərində mebni, izafə mövqeyindədir. Cər və məcrur تبلون feili ilə əlaqəlidir. Cümlə i’rabda yeri yoxdur, çünki gizli andın cavabıdır. And cümləsi; müstəqil
فإما ترين من البشر أحدا: fə; istinad hərfi. İmma; in, şərt və cəzm hərfi, ma; əlavədir, funksiyası yoxdur. ترين; muzari feil, in ilə cəzm olunub və cəzm əlaməti nunun silinməsidir, çünki bu beş feildən biridir. Ya müənnəs; fail mövqeyindədir. Tə’kid nunu; hərfdir, i’rabda yeri yoxdur. من البشر; cər və məcrur ترين feili ilə əlaqəlidir. أحدا; məfulun bih, mənsub, mənsub əlaməti axırında olan fətahdır