Binası Sükun Üzrə Olan Muzari Feli
فَأَمَّا بِنَاؤُهُ عَلَى السُّكُونِ، فَمَشْرُوطٌ بِأَنْ يَتَّصِلَ بِهِ نُونُ الْإِنَاثِ، نَحْوُ؛ اَلنِّسْوَةُ يَقُمْنَ، وَ الْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ سورة البقرة ٢٣٣، وَ الْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ سورة البقرة ٢٢٨ وَ مِنْهُ؛ إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ سورة البقرة ٢٢٧، لِأَنَّ الْوَاوَ أَصْلِيَّةٌ وَ هِيَ وَاوُ عَفَا يَعْفُو، وَ الْفِعْلُ مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ لِإِتِّصَالِهِ بِالنُّونِ، وَ النُّونُ فَاعِلٌ، مُضْمَرٌ، عَائِدٌ عَلَى الْمُطَلَّقَاتِ، وَ وَزْنُهُ؛ يَفْعُلْنَ وَ لَيْسَ هَذَا كَيَعْفُونَ فِي قَوْلِكَ؛ اَلرِّجَالُ يَعْفُونَ، لِأَنَّ تِلْكَ الْوَاوَ ضَمِيرٌ لِجَمَاعَةِ الْمُذَكَّرِينَ، كَالْوَاوِ فِي قَوْلِكَ؛ يَقُومُونَ، وَ وَاوُ الْفِعْلِ حُذِفَتْ وَ النُّونُ عَلاَمَةُ الرَّفْعِ وَ وَزْنُهُ؛ يَفْعُونَ، وَ هَذَا يُقَالُ فِيهِ؛ إِلاَّ أَنْ يَعْفُوا، بِحَذْفِ نُونِهِ، كَمَا تَقُولُ؛ إِلاَّ أَنْ يَقُومُوا، وَ سَيَأْتِي شَرْحُ ذَلِكَ كُلِّهِ
فَأَمَّا və gəldikdə; بِنَاؤُهُ o muzari feilinin quruluşu, عَلَى السُّكُونِ sukun üzərində olan, فَمَشْرُوطٌ şərt qoyulmuşdur, bir şərti var; بِأَنْ يَتَّصِلَ بِهِ ona, yəni muzari feilə birləşməsi şərti, نُونُ الْإِنَاثِ nun-u inas, yəni müənnəs nunu, نَحْوُ misalı belədir; اَلنِّسْوَةُ يَقُمْنَ "Qadınlar qalxırlar" kimi, وَ الْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ və "Analar əmizdirirlər" سورة البقرة ٢٣٣ Bəqərə surəsi 233-cü ayə, وَ الْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ və "-Mutalləqat, yəni boşanmış qadınlar gözləsinlər" سورة البقرة ٢٢٨ Bəqərə surəsi 228-ci ayə, وَ مِنْهُ; və ondan, إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ "Ancaq o qadınların bağışlaması -özlərinə verilən mehir sözünü- istisna olaraq..." سورة البقرة ٢٢٧ Bəqərə surəsi 227-ci ayə, burada يَعْفُونَ feili də (cəm müənnəs qayıb) ondan sayılır, لِأَنَّ الْوَاوَ bu يَعْفُونَ feilindəki vav hərfi, أَصْلِيَّةٌ əsas hərfdir, yəni feilinin öz hərfi, lam-ul-feildir, وَ هِيَ وَاوُ və o; keçmişi عَفَا "bağışladı, vaz keçdi" və muzari يَعْفُو olan feildəki lam-ul-feil olan vav hərfidir, وَ الْفِعْلُ مَبْنِيٌّ və bu feil, yəni يَعْفُونَ feili qurulmuşdur, عَلَى السُّكُونِ sukun üzərində, لِإِتِّصَالِهِ بِالنُّونِ nun-u nisvə ilə birləşdiyi üçün, وَ النُّونُ və bu feildəki nun, فَاعِلٌ faildir, مُضْمَرٌ zamirdir, عَائِدٌ عَلَى الْمُطَلَّقَاتِ əvvəlki, yəni Bəqərə surəsi 227-ci ayədə keçən الْمُطَلَّقَاتُ "Boşanmış qadınlar" sözünə aiddir, وَ وَزْنُهُ və يَعْفُونَ feilinin vəzni; يَفْعُلْنَ vəznidir, وَ لَيْسَ هَذَا və bu deyil, يَعْفُونَ kimi, فِي قَوْلِكَ bu sözündə; اَلرِّجَالُ يَعْفُونَ "Kişilər bağışlayırlar" ifadəsindəki يَعْفُونَ kimi deyil, لِأَنَّ تِلْكَ الْوَاوَ çünki bu اَلرِّجَالُ يَعْفُونَ ifadəsindəki يَعْفُونَ feilindəki vav hərfi, ضَمِيرٌ zamirdir, لِجَمَاعَةِ الْمُذَكَّرِينَ cəm müzəkkərlər üçün qoyulmuş, كَالْوَاوِ فِي قَوْلِكَ sənin bu sözündəki vav kimi; يَقُومُونَ "-o kişilər- qalxırlar" kimi, وَ وَاوُ الْفِعْلِ və feilin vavı, حُذِفَتْ silinmişdir, وَ النُّونُ və nun isə; عَلاَمَةُ الرَّفْعِ raf əlamətidir, وَ وَزْنُهُ; və اَلرِّجَالُ يَعْفُونَ ifadəsindəki يَعْفُونَ feilinin vəzni; يَفْعُونَ kimidir, وَ هَذَا يُقَالُ فِيهِ və bu müzəkkərlər üçün deyilən يَعْفُونَ feili إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ ayəsində (müənnəslər üçün) gəlsəydi belə deyilərdi; إِلاَّ أَنْ يَعْفُوا şəklində deyilərdi, çünki muzari feilə nevasib daxil olarsa, təsniyə və cəm müzəkkərlərdəki nun silinir, onun yerinə gələn elif isə mutell bir sıra feillərlə qarışmaması üçündür, məhz bu إِلاَّ أَنْ يَعْفُوا şəklində deyilərsə, feilin cəm müzəkkər olduğu aydın olar, إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ deyilərsə, feilin cəm müənnəs qayıb olduğu aydın olar. بِحَذْفِ نُونِهِ nunun silinməsi ilə, كَمَا تَقُولُ belə dediyin kimi; إِلاَّ أَنْ يَقُومُوا "-o kişilərin- qalxması istisna..." kimi, وَ سَيَأْتِي və tezliklə gələcək, شَرْحُ ذَلِكَ كُلِّهِ bunun şərhinin tamı.
Şərhin Ümumi Mənası: Sukun üzərində olan muzari feilin bir şərti var, o da nun-u nisvə-nin ona birləşməsidir. Yəni cəm müənnəs qayıb və cəm müənnəs müxataba şəkillərində olduğu kimi, misalları:
اَلنِّسْوَةُ يَقُمْنَ
"Qadınlar qalxırlar" ifadəsindəki يَقُمْنَ kimi və;
وَ الْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ
və "Analar əmizdirirlər" ifadəsindəki يُرْضِعْنَ kimi və;
وَ الْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ
və "-Mutalləqat, yəni boşanmış qadınlar gözləsinlər" ifadəsindəki يَتَرَبَّصْنَ kimi və;
إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ
“Lakin o qadınların bağışlaması (vaz keçməsi) -özlərinə verilən mehir sözündən- istisna olmaqla…” ayəsindəki يَعْفُونَ felinin də sükun üzərində olan muzari felidir. Çünki يَعْفُونَ felindəki vav hərfi əsas hərf olub, keçmişi عَفَا və muzarisi يَعْفُو olan naqis felin lam-ul-felidir. يَعْفُونَ felinə nun-u nisvə qoşulduğu üçün sükun üzərində mebnidir. يَعْفُونَ felindəki nun hərfi fail və eyni zamanda cəmi müənnəs zamiri olub, əvvəlki ayədə keçən اَلْمُطَلَّقَاتُ sözünə aid olub, ona racet edir. يَعْفُونَ felinin vəzni يَفْعُلْنَ vəznidir, lakin cəmi müənnəs qaib formasında olan bu يَعْفُونَ felinin;
اَلرِّجَالُ يَعْفُونَ
“Kişilər bağışlayırlar” tərkibindəki يَعْفُونَ kimi deyil. Çünki اَلرِّجَالُ يَعْفُونَ tərkibindəki يَعْفُونَ felindəki vav, zamir olub cəmi müzəkkər vavıdır. Eynilə;
يَقُومُونَ
“-o kişilər- qalxırlar” felindəki vav kimidir.
اَلرِّجَالُ يَعْفُونَ tərkibindəki يَعْفُونَ felindəki vav hazf edilmişdir, nun isə rəf alamətidir. يَعْفُونَ sözünün əsli يَعْفَوُونَ şəklində idi. يَعْفَوُونَ felinə baxanda iki vav hərfinin yanaşı olduğunu görürük. Birinci damməli vav, felin lam-ul-felidir və ikinci sakin vav isə cəmi müzəkkər vavıdır. Cəmi müzəkkər vavı alamət olduğu üçün hazf edilmir. Buna görə də naqis olan bu fildən lam-ul-fel hazf edilir və cəmi vavına uyğun olaraq dammelenir və söz يَعْفُونَ olur. Cəmi müzəkkər qaib olan يَعْفُونَ felinin vəzni də يَفْعُونَ şəklindədir. Yuxarıdakı إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ ayəsində اَلرِّجَالُ يَعْفُونَ tərkibindəki يَعْفُونَ felinin gəlsəydi;
إِلاَّ أَنْ يَعْفُوا
“-o kişilərin- bağışlaması (bırakması, etdikləri işdən üz çevirmələri) istisna olmaqla..” şəklində nunun hazfi ilə olardı. Halbuki cəmi müənnəs nunu həmişə fetha üzərində mebnidir və heç vaxt hazf edilə bilməz. Eynilə يَقُومُونَ felini belə;
إِلاَّ أَنْ يَقُومُوا
“-o kişilərin- qalxması istisna olmaqla…” dediyin kimi يَعْفُونَ felini də يَعْفُوا olaraq deyirsən. Bu mövzunun şərhi tam olaraq irəlidə gələcəkdir.
حاشية
النسوة يقمن: النسوة; mübtəda, məf'ul və rəf alaməti axırında olan zəhərdir. يقمن; muzari fel, sükun üzərində mebni, çünki nun-u nisvə ilə birləşib. Nun-u nisvə; birləşmiş zamir, fetha üzərində mebni, rəf mövqeyində faildir. Cümlə يقمن; rəf mövqeyində mübtədanın xəbəri.
İrab; vəl-validat; vəv: istifnafi, vəl-validat; mübtəda, rəf, rəf alaməti axırında olan zəhərdir. يرضعن; muzari fel, sükun üzərində mebni, nun-u nisvə ilə birləşib, nun nisvə; birləşmiş zamir, fetha üzərində mebni, rəf mövqeyində faildir. Cümlə يرضعن; fel cümləsi, rəf mövqeyində mübtədanın xəbəri. Mübtəda və xəbər cümləsi; istifnafi, irabda yeri yoxdur.
və-l-mütallaqat; vəv istifnafi, yəni istifnafi hərf, mütallaqat; mübtəda, rəf, rəf alaməti axırında olan zəhərdir. يتربصن; muzari fel, sükun üzərində mebni, nun-u nisvə ilə birləşib. Nun; nisvə, birləşmiş zamir, fetha üzərində mebni, rəf mövqeyində faildir. Cümlə يتربصن; fel cümləsi, rəf mövqeyində mübtədanın xəbəri. Mübtəda və xəbər cümləsi, yəni mütallaqat يتربصن; istifnafi cümlə, irabda yeri yoxdur.
يعفون: vav əsasdır, və o عفا يعفو vavıdır, çünki əsli عَفَوَ; vav hərəkətlidir və ondan əvvəlki fatha olduğu üçün alifə çevrilir və vəzni; يفْعُلْنَ, يعفون felinin əsli müzəkkər üçün; يَعْفَوُونَ. Lam-ul-fel olan vav hazf edilir, sonra onun hərəkəti əvvəlki hərfə keçirilir və fel يَعْفُونَ olur.
إلا أن يعفون: إلا; istisna hərfi, irabda yeri yoxdur. أن: məzdəri və nasb hərfi. يعفون; muzari fel, sükun üzərində mebni, nun-u nisvə ilə birləşib. Nun-u nisvə; rəf mövqeyində faildir.
İstinadın səbəbi: Fel sükun üzərində mebni olub, nun-u nisvə ilə birləşib. Çünki burada vav felin əsli olan {عفا} vavıdır və bu vav cəmi müzəkkər zamiri deyil, məsələn; الرجال يعفون عمن ظلمهم, və bu zaman fail mövqeyində irab olunur, əgər felin əsli olmasa və nun tək isimdəki tənvinin əvəzinə olur.