Müreb Muzari Feli

Və həmçinin, əgər fasıla onların arasında {yəni: muzari feil ilə tə’kid nunu arasında} təqdirən (gizli) olsa, feil də yenə mə’rəb olur. Bu, Allah-Təalanın sözündə olduğu kimidir; وَ لاَ يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللهِ (Qəsəs surəsi, 87), وَ لَتَسْمَعُنَّ (Ali İmran surəsi, 186) kimi. Lakin ref nunu, oxşarların ard-arda gəlməsi səbəbilə yüngüllük üçün hazf olunub, sonra iki sakin birləşib. Əslində, cəzm edici daxil olmadan əvvəl; يَصُدُّونَنَّكَ idi. Cəzm edici (yəni la-i nahiyə) daxil olduqda nun hazf olundu və iki sakin (vav və nun) birləşdi. Vav isə xəstə olduğu və onu göstərən dəlil (damma) olduğu üçün hazf olundu. Feil təqdirən mə’rəb sayılır – hərçənd nun sonuna birləşmiş olsa da – çünki təqdirən ondan ayrıdır. Mən bunların hamısına misal göstərərək işarə etmişəm.

Feilin irabı isə bu iki haldan başqa, ref, nəsb və cəzm ilə olur. Məsələn: يَقُومُ زَيْدٌ (Zeyd qalxır), وَلَنْ يَقُومَ زَيْدٌ (Zeyd heç vaxt qalxmayacaq), وَلَمْ يَقُمْ زَيْدٌ (Zeyd qalxmadı).

Və həmçinin; əgər fasıla o ikisi arasında (yəni muzari feil ilə tə’kid nunu arasında) təqdirən (gizli) olsa, o muzari feil də əvvəlki dərsdə olduğu kimi mə’rəb olur. Son iki dərsdə sükun və fatha üzərində məbni olan muzari feil izah olunur. Lakin muzari feil ilə tə’kid nunu arasına gələn fasıla həm ləfzi, həm də təqdirən ola bilər. Hər iki halda da muzari feil mə’rəbdir. Misalları Allah-Təalanın bu ayələrində olduğu kimidir:

وَ لاَ يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللهِ

"Səni Allahın ayələrindən qətiyyən uzaqlaşdırmasınlar" və bu ayədəki يَصُدُّنَّ fiilinin misli kimi olan:

وَ لَتَسْمَعُنَّ

"Və əlbəttə eşidəcəksiniz" fiili kimidir. Lakin ref alaməti olan nun, oxşar nunlar ard-arda gəldiyi üçün ləfzə yüngüllük olsun deyə hazf olunub. تَسْمَعُنَّ fiilinin əsli تَسْمَعُونَنَّ şəklindədir. Ref alaməti olan nun hazf olunduqda fiil تَسْمَعُونَّ olur və cəmi vavı ilə sakin nun birləşir, cəmi vavı hazf olunur, çünki damma onun əlamətidir və fiil تَسْمَعُنَّ olur.

يَصُدُّنَّ fiilinin əsli isə cəzm edici la-i nahiyə daxil olmadan əvvəl يَصُدُّونَنَّ idi. Cəzm edici daxil olduqda, feilin əfali-xəmsədən olması səbəbilə sondakı nun hazf olundu və fiil...

يَصُدُّونَّ oldu, yəni يَصُدُّونْنَ oldu. Bu dəfə cəmi vavı ilə nun iltika-i sakineyn yaratdılar və mutell olması və vav hərfinin özü üzərində dəlil olması səbəbindən – o dəlil isə dammədir – vav hərfi hazf edildi. Muzari feil isə, sonuna hər nə qədər nun ləfzi olaraq birləşsə də, mureb təqdir edilir. Lakin o nun təqdiri olaraq muzari feildən ayrıdır. Mən misallar ilə buna işarə etdim. Muzari feilin irabına gəldikdə, burada zikr olunan iki yer xaricində qalan yerdir. Burada zikr olunan iki yer, muzari feilin sükun və fatha üzərində mebni olması idi. 3-cü hal olaraq muzari feilin mureb olmasını nəzərdən keçiririk. Bu da ref, nasb və cezm əlamətləri ilə olur. Ref, nasb və cezm əlamətləri sonu səhh hərf olan muzari feillərdə son hərfin hərəkəsi ilə olur, sonu illetli hərf olan (nakis) muzari feillərdə həm hərf, həm də hərəkə ilə olur, efal-i hamse olan feillərdə isə nun hərfinin hazfi və ya sübutu ilə olur. Sonu səhh hərf olan muzari feilə misallar: يَقُومُ زَيْدٌ "Zeyd qalxır" və, لَنْ يَقُومَ زَيْدٌ "Zeyd heç vaxt qalxmayacaq" və, لَمْ يَقُمْ زَيْدٌ "Zeyd qalxmadı" misallarındakı يَقُومُ və يَقُومَ və يَقُمْ feilləri kimi. Sonu illetli hərf olan muzari feilə misallar: يَرْمِي زَيْدٌ "Zeyd atır" və, لَنْ يَرْمِيَ زَيْدٌ "Zeyd heç vaxt atmayacaq" və, لَمْ يَرْمِ زَيْدٌ "Zeyd atmadı" misallarındakı يَرْمِي və يَرْمِيَ və يَرْمِ feilləri kimi. Efal-i hamse olan muzari feillərə misallar: تَكْتُبُونَ "Siz yazırsınız" və, لَنْ تَكْتُبُوا "Siz heç vaxt yazmayacaqsınız" və, لَمْ تَكْتُبُوا "Siz yazmadınız" misallarındakı تَكْتُبُونَ və تَكْتُبُوا feilləri kimi. حاشية الإعراب: و لا يصدنك؛ vav istifna hərfi, la: nəhy və cezm hərfi. يَصُدُّنَّكَ əsli يَصُدُّونَنَّكَ; cezm üçün nun hazf edildi {la nəhyənin muzari feilə daxil olması}, oldu يَصُدُّونَّكَ, sonra nun-i sakine ilə təsdiqləndi və iki sakin qarşılaşdı: vav və birinci nun. Vav hazf edildi və o faildir, dammə onun üzərində dəlildir, oldu يَصُدُّنَّكَ: muzari feil, la nəhyə ilə cezm olunub, cezm əlaməti nunun hazfidir, çünki efal-i hamşedəndir. Hazf olunan vav iltika-i sakineyndən; fail mövqeyindədir. Nun-i təsdiq; irabda yeri yoxdur. Kaf; birləşmiş zamir, məful mövqeyindədir. عن: cər hərfi, sükun üzərində mebnidir, irabda yeri yoxdur. الآيات: عن ilə məcrur, məcrur əlaməti axırında zahir olan kəsrədir və əlavədir. جار və məcrur {عن الآيات} feilə يَصُدُّنَّكَ aid edilir. الله: cəlalət sözü, əlavə olunan, izafə ilə məcrur, məcrur əlaməti axırında zahir olan kəsrədir. Cümlənin irabı: لا يصدنك; feiliyyə, istifna, irabda yeri yoxdur. İstişhadın səbəbi: Feil muzari fatha üzərində mebni edilmədi, baxmayaraq ki, nun-i təsdiq ilə birləşib. Çünki hazf olunan vav-i cəmaət nun-i təsdiq ilə feil arasında ayrılıq yaratdı və məlumdur ki, hazf olunan vav-i cəmaətin hökmü mövcud olan kimidir. الإعراب: و لتسمعن; vav atifədir. Lam; gizli qəsəmə hazırlıqdır. تسمعن: muzari feil, ref olunub, nunun hazfi ilə, çünki nunlar ard-arda gəlib, sonra iki sakin qarşılaşdı – birinci nun-i təsdiq və vav. Vav hazf edildi və o faildir, dammə onun hazfına dəlildir. Vav-i cəmaət hazf edildi, iltika-i sakineyndən xilas olmaq üçün və vav hazf edilməsinə üstünlük verildi, nun hazf edilmədi, müəllifin dediyi iki səbəbə görə: birincisi, vav mutell hərfdir, mutell hazf edilməyə daha layiqdir. İkincisi, vav hazf edildikdə, onun hazfına dəlil qalır – dammə. Amma nun hazf edilsəydi, onun hazfına dəlil qalmazdı. Əgər seçim qalarsa, hazf olunanın hazfına dəlil qalırsa, onu hazf edirik. İstişhadın səbəbi: Vav mutell olduğu üçün və dammə onun hazfına dəlil olduğu üçün hazf edildi. Amma nun hazf edilsəydi, onun hazfına dəlil qalmazdı.