Muzari Feli
الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ
وَ لَمَّا فَرْغْتُ مِنْ ذِكْرِ الْأَمْرِ وَ حُكْمِهِ وَ بَيَانِ مَا اخْتُلِفَ فِيهِ مِنْهُ، ثَلَّثْتُ بِذِكْرِ الْمُضَارِعِ فَذَكَرْتُ أَنَّ عَلاَمَتَهُ أَنْ يِصِحَّ دُخُولُ لَمْ عَلَيْهِ، نَحْوُ؛ لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ و لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحْدٌ سورة الإخلاص ٣-٤ وَ ذَكَرْتُ أَنَّهُ لاَ بُدَّ أَنْ يَكُونَ فِي أَوَّلِهِ حَرْفٌ مِنْ حُرُوفِ نَأَيْتُ وَ هِيَ: النُّونُ وَ الْأَلِفُ وَ الْيَاءُ وَ التَّاءُ، نَحْوُ؛ نَقُومُ وَ أَقُومُ وَ يَقُومُ وَ تَقُومُ. وَ تُسَمَّى هَذِهِ الْأَرْبَعَةُ أَحْرُفَ الْمُضَارَعَةِ
وَ لَمَّا فَرْغْتُ - bitirdikdən sonra; مِنْ ذِكْرِ الْأَمْرِ - əmr felinin zikrindən, وَ حُكْمِهِ - onun hökmündən, وَ بَيَانِ مَا اخْتُلِفَ فِيهِ - və onda olan ixtilafı bəyan etməkdən, مِنْهُ - o əmr felindən, ثَلَّثْتُ - üçüncü olaraq, بِذِكْرِ الْمُضَارِعِ - muzari felin zikrini, فَذَكَرْتُ أَنَّ عَلاَمَتَهُ - onun əlamətini zikr etdim, أَنْ يِصِحَّ - uyğun olmasını, دُخُولُ لَمْ عَلَيْهِ - o muzari felin üzərinə "ləm" cəzm edici ədatının daxil olmasının, نَحْوُ - misalı belədir; لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ - "Doğmadı və doğurulmadı" və لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحْدٌ - "Onun bir bərabəri yoxdur" İxlas surəsi 3-4-cü ayələr, وَ ذَكَرْتُ - və zikr etdim, أَنَّهُ - o muzari felin olmasını, لاَ بُدَّ - mütləqdir, أَنْ يَكُونَ - olmalıdır, فِي أَوَّلِهِ - muzari felin əvvəlində, حَرْفٌ - bir hərf, مِنْ حُرُوفِ نَأَيْتُ - "nəyt" hərflərindən, وَ هِيَ: - bunlar; النُّونُ - nun, الْأَلِفُ - elif, الْيَاءُ - ya və التَّاءُ - te hərfləridir, نَحْوُ - misalları belədir; نَقُومُ - "qalxırıq", أَقُومُ - "qalxıram", يَقُومُ - "qalxır", تَقُومُ - "qalxırsan" kimi, وَ تُسَمَّى هَذِهِ الْأَرْبَعَةُ - bu dörd hərf adlandırılır, أَحْرُفَ الْمُضَارَعَةِ - muzariyyat hərfləri kimi
Şərhin Ümumi Mənası: Əmr felinin hökmünü və əlamətlərini zikr etdikdən və ondan olan bəzi ifadələrdəki ixtilafları da bəyan etdikdən sonra üçüncü olaraq muzari feli zikr etdim. Muzari felin əvvəlinə cəzm edici ədat olan "ləm" ədatının daxil olmasının uyğun olduğunu zikr etdim, misal olaraq İxlas surəsinin tamamını götürək;
قُلْ، هُوَ اللهُ أَحَدٌ
De: O Allah təkdir
اللهُ الصَّمَدُ
Allah, Sameddir
لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ
Doğmadı və doğurulmadı
وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحْدٌ
Onun heç bir tayı-bərabəri yoxdur
Ayələrdə لَمْ يَلِدْ və لَمْ يُولَدْ tərkiblərində məlum və məchul muzari feilərin əvvəlinə لَمْ ədatı daxil edilmişdir.
Sonra isə muzari feil üçün əvvəlinə نأيت tərkibindəki hərflər – yəni nun, elif, ya və te hərfləri – daxil olması qaçılmazdır. Misallar: نَقُومُ “qalxırıq”, أَقُومُ “qalxıram”, يَقُومُ “qalxır”, تَقُومُ “qalxırsan” kimi.
Bu dörd hərf muzariyyat hərfləri adlanır.
حاشية
Suranın i'rabı; قُل: əmr feili və fail sən, هو: qaldırılmış zamir, qaldırılmış mövqedə, mübtəda. الله; cəlalət kəlməsi, ikinci mübtəda. أحد: ikinci mübtədanın xəbəri. الله: mübtəda, qaldırılmış. الصمد: xəbər, qaldırılmış. لم: cəzm, inkar və çevirmə hərfi. يلد: muzari feil, لم ilə cəzm olunmuş. و: ətaf hərfi. لم: cəzm, inkar və çevirmə hərfi. يولد: muzari feil, məchul quruluşda, لم ilə cəzm olunmuş və failin yerinə naib. و: ətaf hərfi. لم: cəzm, inkar və çevirmə hərfi. يكن: muzari feil, naqis, cəzm olunmuş və iki səkinin qarşılaşmasına görə vav silinmişdir. له: cər və məcrur, xəbərin halına bağlıdır, كفوا və bu daha yaxşıdır. كفوا: qabaqcadan xəbər, mənsubluqda. أحد: yekun ismi, qaldırılmış.
Cümlələrin i'rabı: قُل هو الله أحد; feilli, başlanğıc, i'rabda yeri yoxdur. هو الله أحد: isimli, deyilən söz, mənsubluqda, məful. الله أحد: isimli, qaldırılmış mövqedə, birinci mübtədanın xəbəri. الله الصمد: isimli, qaldırılmış mövqedə, birinci mübtədanın ikinci xəbəri. لم يلد.....: feilli, istinai, i'rabda yeri yoxdur. لم يولد: feilli, əvvəlki cümləyə ətaflanıb, i'rabda yeri yoxdur. و لم يكن له كفوا أحد: feilli, əvvəlkinə ətaflanıb, i'rabda yeri yoxdur.
Şahid yeri: لم يلد, لم يولد, لم يكن
İstinad səbəbi: لم hərfinin muzari feilə daxil olması. لم hərfinin muzari feilə daxil olması onu keçmiş və əmr feillərindən fərqləndirir.
Bu hərflər bir sözə – أنيت – toplanır və şərt odur ki, bu hərflər əlavə olsun, yəni sözün kökünə aid olmasın. Şərt odur ki, həmzə danışan şəxsi göstərsin, məsələn: أكتب. Nun danışan və onunla olanları göstərsin, məsələn: نكتب. Ya tək və ya cəm kişi üçün, məsələn: يكتب və يكتبان və ya cəm qadınlar üçün, məsələn: الهندات الفاطمة يكتبن. Te isə tək, cüt və cəm kişi və qadınlar üçün, məsələn: أمت تكتب, أنتما تكتبان, أنتم تكتبون, أنت تكتبين, أنتما تكتبان, أنتن تكتبن və ya qayıb qadınlar üçün, məsələn: هي تكتب, هما تكتبان, هن تكتبن vəzifələrini.