Nimə və Bisə haqqında
Küfilərin gətirdiyi dəlilə gəlincə, bu dəlil məvsuf və onun sifətinin hazf olunmasına və sifətin mə’mulunun onun yerinə qoyulmasına təvil edilmişdir. Təqdir belədir: 'Bu, haqqında "nə gözəl uşaq" deyilən bir uşaq deyil' və 'nə gözəl səfər, haqqında "nə pis eşşək" deyilən bir eşşək üzərində' kimi. Əslində, cər hərfi hazf olunmuş ismin üzərinə daxil olmuşdur, necə ki, izah etdik və başqa bir şair də belə demişdir:
Vallah, mənim gecəm sahibinin yatdığı gecə deyil
və sahibinin yan tərəfi yumşaq bir şeyə toxunmamışdır
Yəni: Mənim gecəm, haqqında "sahibi yatıb" deyilən bir gecə deyil
Küfilərin gətirdiyi dəlilə gəlincə, bu dəlil məvsuf və onun sifətinin hazf olunmasına və sifətin mə’mulunun onun yerinə qoyulmasına təvil edilmişdir. Ferra və Küfilərin dəlil kimi gətirdiyi ifadənin təqdiri belədir: 'Bu, haqqında "nə gözəl uşaq" deyilən bir uşaq deyil', 'nə gözəl səfər, haqqında "nə pis eşşək" deyilən bir eşşək üzərində' kimi. Yəni cər hərfi əslində hazf olunmuş ismin üzərinə daxil olmuşdur, necə ki, izah etdik və başqa bir şair də belə demişdir: Vallah, mənim gecəm sahibinin yatdığı gecə deyil və sahibinin yan tərəfi yumşaq bir şeyə toxunmamışdır. Yəni: Vallahi, sahibinin yatdığı gecə mənim gecəm deyil. O gecə sahibinin yan tərəfi yumşaq bir şeyə (yatağa) toxunmamışdır. Yəni: Mənim gecəm, haqqında "sahibi yatıb" deyilən bir gecə deyil.
Şərhin Ümumi Mənası: Küfilərdən bir qrup və Ferra, "bi'sə" və "ni'mə" sözlərinin isim olduğunu iddia etmişdilər. Bunu da əvvəllərinə cər hərfinin daxil olmasına əsaslandırmışdılar. Lakin "ta-i tə'nis-i sakinə" aldığından fiil olduğunu deyənlər də olmuşdur. Bu sözlərin fiil olduğunu iddia edənlər, Küfilər və Ferra'nın gətirdiyi dəlili, yəni cər hərfinin daxil olmasını belə təkzib etmişlər:
Bir qrup Küfilər və Ferra'nın gətirdiyi dəlil üçün belə demişlər: "Bi'sə" və "ni'mə" üzərinə daxil olan cər hərfləri, hazf olunmuş məvsuf və onun sifəti üzərinə daxil olan cər hərfləridir. Hazf olunan sifətin mə’mulu isə sifətin yerinə keçir. Buna görə, əvvəlki dərsdə verilən:
وَ اللهِ مَا هِيَ بِنِعْمَ الْوَلَدُ
"Vallah, o gözəl bir uşaq deyil" ifadəsinin təqdiri:
وَ اللهِ مَا هِيَ بِوَلَدٍ مَقُولٍ فِيهِ نِعْمَ الْوَلَدُ
"Vallah, haqqında "nə gözəl uşaq" deyilən o uşaq yaxşı uşaq deyil" şəklindədir. Bu ifadədə وَلَدٍ sözü məvsuf, مَقُولٍ فِيهِ isə وَلَدٍ sözünün sifətidir, فِيهِ-dəki cər məcrur isə مَقُولٍ sözünə aid edilir, نِعْمَ الْوَلَدُ isə مَقُولٍ sözünün naib-i failidir. Burada məvsuf olan وَلَدٍ hazf edildi, sifəti olan مَقُولٍ فِيهِ hazf edildi. Bu hazflar ediləndə cər hərfi "ni'mə" üzərinə daxil oldu və وَ اللهِ مَا هِيَ بِنِعْمَ الْوَلَدُ oldu. Deməli, "ni'mə" üzərinə daxil olan cər hərfi əslində onun üzərinə daxil olmamışdı və bu halda "ni'mə"nin isim olmadığı iddia edildi. İkinci misal isə:
نِعْمَ السَّيْرُ عَلَى بِئْسَ الْعَيْرُ
"Pis bir eşşək üzərində nə gözəl səfər!" ifadəsinin təqdiri isə:
نِعْمَ السَّيْرُ عَلَى عَيْرٍ مَقُولٍ فِيهِ بِئْسَ الْعَيْرُ
“Bu, haqqında 'ne pis bir binek' deyilən, 'ne gözəl bir səfərdir' şəklindədir. Bu tərkibdə عَيْرٍ sözü məvsuf, مَقُولٍ فِيهِ onun sifətidir və sifət və məvsuf hazf olunduqda ‘alâ’ cər hərfi 'bi’se' sözü üzərinə daxil olmuşdur.
Lakin bu misallarda göstərildiyi kimi cər hərfləri əslində (bi’se və ni’me-nin deyil) hazf olunmuş isim üzərinə daxil olmuşdur. Digəri də (bəzi nüsxələrdə şair) belə demişdir.
وَ اللهِ مَا لَيْلِي بِنَامَ صَاحِبُهْ
وَ لاَ مُخَالِطُ اللَّيَّانِ جَانِبُهْ
Vallah, sahibinin yatdığı gecə mənim gecəm deyil,
O yatmış adamın yan tərəfi yataq (yumşaq bir yer) də görməyib
Burada مَا لَيْلِي بِنَامَ صَاحِبُهْ ifadəsində göründüyü kimi 'ba' cər hərfi نَامَ felinə daxil olmuşdur. Lakin cər hərfi ismə daxil olur. Məntiqən hazf olunmuş bir isim olduğunu başa düşə bilərik. İfadənin tərkibi isə;
مَا لَيْلِ بِلَيْلٍ مَقُولٍ فِيهِ نَامَ صَاحِبُهُ
“Sahibinin yatdığı və haqqında danışılan gecə mənim gecəm deyil” şəklindədir. Bu tərkibdə məvsuf olan لَيْلٍ sözü və sifəti olan مَقُولٍ فِيهِ hazf olunub və boşda qalan 'ba' cər hərfi isə نَامَ sözünə daxil olub.
حاشية
العير. Açıq 'ayn' ilə, həm vəhşi, həm də ev eşşəyinə deyilir, cəmi; أعيار, ev; بيت və أبيات kimi, Əf'al babında. Dişi üçün; عيرة deyilir.
Şairin beyti: Qeyd edilməyib kimə aid olduğu.
Dil: الليان; 'lam'ı şiddətli, 'ya' aydın, deyilir; o, 'liyan al-iş' içindədir, yəni: genişlik və rahatlıq içindədir. Deyirsən; lan yalin liyan, və 'liyan' birinci hərfi ilə. Yumuşaqlıq mənasındadır və bunun üçün bir əsas tapmadım, yalnız qeyd olunub ki, onu 'layin' fiilinin mənbəyi kimi qəbul edib, bu isə çox uzaqdır.
Şair öz yuxusuzluğunu və yatmaq imkanının olmamasını təsvir edir. Sanki o, yumuşaq olmayan, kobud bir şey üzərində yatır.
Beytin i'rabı: vəv; bölmə vəvı, Allah; Allahın adı, bölmə vəvı ilə məcrur və cər işarəsi axırında olan kəsrədir, cər və məcrur gizli bölmə felinə bağlıdır. ma: Hicazda 'leyse' kimi işləyən inkar hərfi, Təmimdə isə istifadə olunmur. leylim: Hicaz dilində 'ma'nın ismi, Təmimdə isə mübtəda, məf'ul və işarəsi yə'dən əvvəlki dammadır, yə'nin uyğun hərəkəti ilə gizlənib. yə; izafə ilə məcrur, mənim yə'm, sükun üzərində qurulmuş birləşmiş zamirdir. binam, ba: əlavə, gizli bir isim üzərinə daxil olub, təxmini; ma leylim bileylin nam sahibuhu. və leyl: mübtədanın xəbəri, ya da 'ma' inkarının xəbəri, birinci fikrə görə məcrur, ikinciyə görə məcrur və məf'ul. və nam: keçmiş fel, fəth üzərində qurulub. sahibuhu; sahib: fail, damma ilə, izafə, və hu: birləşmiş zamir, izafə ilə məcrur. 'nam sahibuhu' cümləsi gizli olanın sifətidir. və la: vəv bağlayıcı, la: əlavə, inkarı təsdiqləyir. muxalit: gizli 'bileyl' üzərinə mübtəda, birinci fikrə görə məf'ul, ikinciyə görə məcrur, ya da 'bileyl' üzərinə bağlanıb, məcrur. muxalit, izafə və liyan, izafə ilə. muxalit failinin izafəsi. janibu; janib: muxalit failinin failidir, izafə, və hu: birləşmiş zamir, izafə ilə məcrur.
Cümlələrin i'rabı: Bölmə cümləsi gizli fel və əlaqəsi ilə; fel cümləsi, başlanğıc, i'rabda yeri yoxdur. ma leyl bileyl; isim cümləsi, bölmənin cavabı, i'rabda yeri yoxdur. nam sahibuhu: fel cümləsi, gizli leylin sifəti olaraq nominativ və ya akkusativ.